Yöneticiler dörttür: Halife, tefvîz muavini, vali, âmil ve bunlar?n yönetimi alt?nda olan kimseler. Bunlar?n d???ndakiler yönetici de?ildir, memurd?r.
Madde 18
Evidence
Bu maddedeki y?netici, ister devletin tamam?nda olsun isterse bir k?sm?nda olsun i?leri güden veliy-yul emrdir. ?er’i hükümlerin istikras? sonucunda i?lerin güdülmesinin, hükümlerin ikamesinin kendilerine tevdî edildi?i ve hükümlerin infaz?nda kendilerine itaat edilen ki?iler ?u d?rt ki?idir: Halife, muavin (tefvîz muavini), vali ve âmil. Velayet-ul emr sebebiyle kendilerine itaat edilen ki?iler i?te bunlard?r.
Halifeye gelince; ümmetin naibi olarak dini ikame etmesi için ümmetin kendisine biat etti?i ?ah?st?r. Dolay?s?yla o, hadleri ikame eder, hükümleri tatbik eder, cihad? infaz eder ve itaat edilme hakk?na sahiptir. وَمَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ فَلْيُطِعْهُ إِنِ اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ آخَرُ يُنَازِعُهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَ الآخَرِ “Her kim bir imama [halifeye] biat edip elinin ayas?n? ve kalbinin semeresini verirse, gücü yetti?ince ona itaat etsin. E?er bir di?eri onunla (y?netimi ele geçirmek üzere) çeki?mek için gelirse, o di?erinin boynunu vurun!” [Muslim, Abdullah ?bn-u Amr ?bn-ul As kanal?yla tahric etti]
Tefvîz muavinine gelince; tebaan?n i?lerinin idaresinde, yani zorunlu daimi genel g?zetimde halifenin tayin etti?i muavindir. Tefvîz muavinin, halifenin kendisini mükellef k?ld??? veya gerçekle?tirmede kendisine yard?m etmesini istedi?i i?lerde itaat etmenin vacip oldu?u veliy-yul emr oldu?unun delili, Ahmed’in ceyyid isnad ile Ai?e [RadiyAllahu Anhâ]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etmesidir: مَنْ وَلاَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئًا فَأَرَادَ بِهِ خَيْرًا جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ صِدْقٍ، فَإِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ، وَإِنْ ذَكَرَ أَعَانَهُ “Allah [Azze ve Celle], bir kimseyi Müslümanlar?n i?inden bir ?eye g?revlendirir ve onun için hay?r dilerse ona sad?k bir vezir nasib eder ki o unuttu?unda ona hat?rlat?r, hat?rlad???nda da ona yard?m eder.”
Valiye gelince; halifenin devletin vilayetlerinden bir vilayete emir tayin etti?i ?ah?st?r. Valinin, itaat edilmesi vacip olan veliy-yul emr oldu?unun delili Muslim’in, Avf ?bn-u Malik el-E?cai [RadiyAllahu Anh]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i ??yle derken i?itti?ini rivayet etmesidir: ... أَلاَ مَنْ وَلِيَ عَلَيْهِ وَالٍ فَرَآهُ يَأْتِي شَيْئًا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَلْيَكْرَهْ مَا يَأْتِي مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلاَ يَنْزِعَنَّ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ “…?yi biliniz ki kimin üzerine bir vali atan?r ve onun Allah’a isyan olan bir ?ey yapt???n? g?rürse Allah’a isyan olarak yapt???ndan ho?lanmas?n ve itaatten el çekmesin.” Muslim’in, Avf ?bn-u Malik el-E?cai [RadiyAllahu Anh]’den ba?ka bir rivayetinde ise Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?u geçmi?tir: ... إِذَا رَأَيْتُمْ مِنْ وُلاتِكُمْ شَيْئًا تَكْرَهُـونَهُ، فَاكْرَهُوا عَمَلَهُ، وَلا تَنْزِعُوا يَدًا مِنْ طَاعَةٍ “…Valilerinizden ho?lanmad???n?z bir ?ey g?rürseniz onun amelinden ho?lanmay?n ve itaatten el çekmeyin.”
Amile gelince; halifenin veya onun naibinin bir b?lgeye veya ?ehre veya vilayetin bir b?lümüne emir tayin etti?i kimsedir. Onun i?i vilayetin hepsi yerine bir k?sm?na hükmetmesi d???nda valinin i?i gibidir. Bunun içindir ki o, halife veya vali taraf?ndan emir olarak atanmas?ndan dolay? vali gibi kendisine itaat etmenin vacip oldu?u bir y?neticidir. Nitekim el-Buhari, Enes ?bn-u Malik [RadiyAllahu Anh]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etmi?tir: اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَإِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ “Ba??n?za ba?? kuru üzüm tanesi gibi Habe?li bir k?le bile getirilse dinleyin ve itaat edin!” Yine Muslim, Umm-ul Husayn yoluyla onun Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in veda hutbesinde konu?urken ??yle buyurdu?unu rivayet etmi?tir: وَلَوِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ يَقُودُكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا “Ba??n?za size Allah’?n kitab? ile liderlik eden bir k?le dahi getirilse dinleyin ve itaat edin.”
“Bunlar?n y?netimi alt?nda olan kimseler” ibaresine gelince; bundan maksat kendilerine mezâlim kâdisini tayin ve azletme salahiyeti, dolay?s?yla mezâlimlerde yarg? salahiyeti verildi?inde mezâlim kâdisi ve kâdi’l kudâ’d?r. Cünkü 78. maddede aç?kland??? üzere mezâlim kadâs? y?netimdendir.
Halifeye gelince; ümmetin naibi olarak dini ikame etmesi için ümmetin kendisine biat etti?i ?ah?st?r. Dolay?s?yla o, hadleri ikame eder, hükümleri tatbik eder, cihad? infaz eder ve itaat edilme hakk?na sahiptir. وَمَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ فَلْيُطِعْهُ إِنِ اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ آخَرُ يُنَازِعُهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَ الآخَرِ “Her kim bir imama [halifeye] biat edip elinin ayas?n? ve kalbinin semeresini verirse, gücü yetti?ince ona itaat etsin. E?er bir di?eri onunla (y?netimi ele geçirmek üzere) çeki?mek için gelirse, o di?erinin boynunu vurun!” [Muslim, Abdullah ?bn-u Amr ?bn-ul As kanal?yla tahric etti]
Tefvîz muavinine gelince; tebaan?n i?lerinin idaresinde, yani zorunlu daimi genel g?zetimde halifenin tayin etti?i muavindir. Tefvîz muavinin, halifenin kendisini mükellef k?ld??? veya gerçekle?tirmede kendisine yard?m etmesini istedi?i i?lerde itaat etmenin vacip oldu?u veliy-yul emr oldu?unun delili, Ahmed’in ceyyid isnad ile Ai?e [RadiyAllahu Anhâ]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etmesidir: مَنْ وَلاَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئًا فَأَرَادَ بِهِ خَيْرًا جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ صِدْقٍ، فَإِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ، وَإِنْ ذَكَرَ أَعَانَهُ “Allah [Azze ve Celle], bir kimseyi Müslümanlar?n i?inden bir ?eye g?revlendirir ve onun için hay?r dilerse ona sad?k bir vezir nasib eder ki o unuttu?unda ona hat?rlat?r, hat?rlad???nda da ona yard?m eder.”
Valiye gelince; halifenin devletin vilayetlerinden bir vilayete emir tayin etti?i ?ah?st?r. Valinin, itaat edilmesi vacip olan veliy-yul emr oldu?unun delili Muslim’in, Avf ?bn-u Malik el-E?cai [RadiyAllahu Anh]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i ??yle derken i?itti?ini rivayet etmesidir: ... أَلاَ مَنْ وَلِيَ عَلَيْهِ وَالٍ فَرَآهُ يَأْتِي شَيْئًا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَلْيَكْرَهْ مَا يَأْتِي مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلاَ يَنْزِعَنَّ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ “…?yi biliniz ki kimin üzerine bir vali atan?r ve onun Allah’a isyan olan bir ?ey yapt???n? g?rürse Allah’a isyan olarak yapt???ndan ho?lanmas?n ve itaatten el çekmesin.” Muslim’in, Avf ?bn-u Malik el-E?cai [RadiyAllahu Anh]’den ba?ka bir rivayetinde ise Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?u geçmi?tir: ... إِذَا رَأَيْتُمْ مِنْ وُلاتِكُمْ شَيْئًا تَكْرَهُـونَهُ، فَاكْرَهُوا عَمَلَهُ، وَلا تَنْزِعُوا يَدًا مِنْ طَاعَةٍ “…Valilerinizden ho?lanmad???n?z bir ?ey g?rürseniz onun amelinden ho?lanmay?n ve itaatten el çekmeyin.”
Amile gelince; halifenin veya onun naibinin bir b?lgeye veya ?ehre veya vilayetin bir b?lümüne emir tayin etti?i kimsedir. Onun i?i vilayetin hepsi yerine bir k?sm?na hükmetmesi d???nda valinin i?i gibidir. Bunun içindir ki o, halife veya vali taraf?ndan emir olarak atanmas?ndan dolay? vali gibi kendisine itaat etmenin vacip oldu?u bir y?neticidir. Nitekim el-Buhari, Enes ?bn-u Malik [RadiyAllahu Anh]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etmi?tir: اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَإِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ “Ba??n?za ba?? kuru üzüm tanesi gibi Habe?li bir k?le bile getirilse dinleyin ve itaat edin!” Yine Muslim, Umm-ul Husayn yoluyla onun Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in veda hutbesinde konu?urken ??yle buyurdu?unu rivayet etmi?tir: وَلَوِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ يَقُودُكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا “Ba??n?za size Allah’?n kitab? ile liderlik eden bir k?le dahi getirilse dinleyin ve itaat edin.”
“Bunlar?n y?netimi alt?nda olan kimseler” ibaresine gelince; bundan maksat kendilerine mezâlim kâdisini tayin ve azletme salahiyeti, dolay?s?yla mezâlimlerde yarg? salahiyeti verildi?inde mezâlim kâdisi ve kâdi’l kudâ’d?r. Cünkü 78. maddede aç?kland??? üzere mezâlim kadâs? y?netimdendir.