Fabrika esas itibariyle ferdi mülklerdendir. Ancak fabrika, üretti?i maddenin hükmünü al?r. E?er madde ferdi mülklerden ise o fabrika ferdi bir mülk olur, tekstil fabrikalar? gibi. E?er madde kamu mülklerinden ise o fabrika kamu mülkü olur, demir-çelik fabrikalar? gibi.
Madde 138
Evidence
Bu madde iki ??ktan ibarettir: Birincisi: Aslen fabrikalar, ferdî mülklerdendir. ?kincisi: Fabrika, üretti?i maddenin hükmünü al?r. Birinci ??kka gelince; bunun delili ?u hadistir: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ اصْطَنَعَ خَاتَمًا "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], bir yüzük yapt?rd?." [el-Buhari, Abdullah ?bn-u ?mer'den tahric etti] Ve ?u hadistir: أَنَّهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ اسْتَصْنَعَ المِنْبَرَ "Sallallahu Aleyhi ve Sellem, bir minber yapt?rd?." [el-Buhari, Sehl ?bn-u Sa'd es-Sâidî'den tahric etti] Bunlar? fabrikaya sahip olanlara yapt?rmas? ise ferdi mülkiyettir. Nitekim insanlar, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in d?neminde bir ?eyler üretiyorlar ve o da onlara sükut ediyordu. Hatta onlar?n aras?nda cahiliyede k?l?ç sanatkar? olan ve Müslüman olduktan sonra buna devam eden Habbab [Radiyallahu Anh] gibi silah üreten kimseler dahi vard?. Nitekim ?bn-u Hi?am'?n Sîreti'nde geçti?i üzere kendisinden k?l?ç sat?n ald??? s?rada el-As ?bn-u Vâil es-Sehmî ile ya?ad??? bir k?ssas? vard?r. Zira Habbab, bedelini almak için el-As'a geldi?inde alay ederek ona ??yle demi?tir: "Sana cennette ?derim…" Bu da ister silah ister maden ister marangoz isterse benzeri fabrikalar olsun Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in fabrikalar?n ferdi mülkiyetini ikrar etti?ine delalet etmektedir. Fabrikalar?n mülk edinilmesini yasaklayan herhangi bir rivayet ve fabrikalar?n kamu mülkiyeti oldu?una dair herhangi bir nass varit olmad??? gibi fabrikalar?n devlet mülkiyeti oldu?una dair herhangi bir nass da varit olmam??t?r. Dolay?s?yla fabrikalar?n ferdi mülkiyete dahil oldu?una dair delil genel olarak kal?r.
Bunlar birinci ??kk?n delilleridir. ?kinci ??kka gelince; bunun delili ?u kaidedir: إن المصنع يأخذ حكم ما ينتج "Fabrika, üretti?i ?eylerin hükmünü al?r." Bu kaide, hadis-i ?eriften istinbat edilmi?tir. Zira rivayet edildi?i üzere Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurmu?tur: لَعَنَ اللهُ شَارِبَ الخَمْرِ وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا "Allah, içkiyi içene, s?kana ve s?kt?rana lanet etti." Bu hadis, Ebî Davud'un, ?bnu ?mer kanal?yla Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'den rivayet etti?i ve ?bn-us Seken'in sahihledi?i hadisin bir parças?d?r. Hadisin tamam? ise ??yledir: لَعَنَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَشَارِبَهَا وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَمُبْتَاعَهَا وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ "Allah, içkiye, onu içene, onu sunana, onu satana, satt?rana, s?kana, s?kt?rana, ta??yana, ta??tt?rana lanet etti." ?çkinin s?k?lmas?n?n yasaklanmas?, s?kman?n yasaklanmas? demek de?ildir. Bilakis içkiyi s?kman?n yasaklanmas?d?r. Dolay?s?yla s?kmak haram de?ildir. Sadece içkiyi s?kmak haramd?r. Dolay?s?yla s?kmak ve s?kt?rmak içkinin haram olmas?ndan dolay? haram k?l?nm??t?r. Dolay?s?yla da s?k?lan bir ?eyin hükmünü alm??lard?r. Yasaklama, s?kmaya, yani s?kma sanat?na odaklanm??t?r. Dolay?s?yla s?kma aletine odaklanm?? olmaktad?r. Dolay?s?yla sanat üretilen ?eyin hükmünü fabrika da üretti?i ?eyin hükmünü al?r. Bu da fabrikan?n, üretti?i ?eyin hükmünü alaca??na dair bir delildir. Yani bu kaidenin delilidir. Dolay?s?yla bir fabrikan?n haram k?l?nmas? üretti?i ürünlerin haram olmas?ndan kaynaklanmaktad?r. Dolay?s?yla da hadis, fabrikalar?n kamu mülkiyeti oldu?una dair bir delil de?ildir. Bilakis sadece fabrikan?n üretti?i maddenin hükmünü alaca??na dair bir delilidir. ??te bu, ikinci ??kk?n delilidir. Yani hadisten istinbat edilen kaide, ikinci ??kk?n delilidir.
??te fabrikalara bu esas üzere bak?lmal?d?r. E?er içerisinde üretilen maddeler kamu mülkiyetine dahil olan maddelerden de?ilse bu fabrika, dokuma fabrikas? gibi ferdî mülkiyet olur. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ferdî mülkiyete dahil olmalar?ndan dolay? k?l?ç, elbise ve ayakkab? sanat?n? ikrar etmi?tir. E?er fabrika, petrol ve demir üretim fabrikalar? gibi genel mülkiyete dahil olan maddeleri üretme amaçl? olursa kamu mülkiyeti olup ferdî mülkiyete dahil olmaz. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], içki fabrikalar?n? yasaklad???nda fabrikaya üretti?i maddenin hükmünü vermi?tir. ??te bu maddenin delili budur.
Bunlar birinci ??kk?n delilleridir. ?kinci ??kka gelince; bunun delili ?u kaidedir: إن المصنع يأخذ حكم ما ينتج "Fabrika, üretti?i ?eylerin hükmünü al?r." Bu kaide, hadis-i ?eriften istinbat edilmi?tir. Zira rivayet edildi?i üzere Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurmu?tur: لَعَنَ اللهُ شَارِبَ الخَمْرِ وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا "Allah, içkiyi içene, s?kana ve s?kt?rana lanet etti." Bu hadis, Ebî Davud'un, ?bnu ?mer kanal?yla Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'den rivayet etti?i ve ?bn-us Seken'in sahihledi?i hadisin bir parças?d?r. Hadisin tamam? ise ??yledir: لَعَنَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَشَارِبَهَا وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَمُبْتَاعَهَا وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ "Allah, içkiye, onu içene, onu sunana, onu satana, satt?rana, s?kana, s?kt?rana, ta??yana, ta??tt?rana lanet etti." ?çkinin s?k?lmas?n?n yasaklanmas?, s?kman?n yasaklanmas? demek de?ildir. Bilakis içkiyi s?kman?n yasaklanmas?d?r. Dolay?s?yla s?kmak haram de?ildir. Sadece içkiyi s?kmak haramd?r. Dolay?s?yla s?kmak ve s?kt?rmak içkinin haram olmas?ndan dolay? haram k?l?nm??t?r. Dolay?s?yla da s?k?lan bir ?eyin hükmünü alm??lard?r. Yasaklama, s?kmaya, yani s?kma sanat?na odaklanm??t?r. Dolay?s?yla s?kma aletine odaklanm?? olmaktad?r. Dolay?s?yla sanat üretilen ?eyin hükmünü fabrika da üretti?i ?eyin hükmünü al?r. Bu da fabrikan?n, üretti?i ?eyin hükmünü alaca??na dair bir delildir. Yani bu kaidenin delilidir. Dolay?s?yla bir fabrikan?n haram k?l?nmas? üretti?i ürünlerin haram olmas?ndan kaynaklanmaktad?r. Dolay?s?yla da hadis, fabrikalar?n kamu mülkiyeti oldu?una dair bir delil de?ildir. Bilakis sadece fabrikan?n üretti?i maddenin hükmünü alaca??na dair bir delilidir. ??te bu, ikinci ??kk?n delilidir. Yani hadisten istinbat edilen kaide, ikinci ??kk?n delilidir.
??te fabrikalara bu esas üzere bak?lmal?d?r. E?er içerisinde üretilen maddeler kamu mülkiyetine dahil olan maddelerden de?ilse bu fabrika, dokuma fabrikas? gibi ferdî mülkiyet olur. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ferdî mülkiyete dahil olmalar?ndan dolay? k?l?ç, elbise ve ayakkab? sanat?n? ikrar etmi?tir. E?er fabrika, petrol ve demir üretim fabrikalar? gibi genel mülkiyete dahil olan maddeleri üretme amaçl? olursa kamu mülkiyeti olup ferdî mülkiyete dahil olmaz. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], içki fabrikalar?n? yasaklad???nda fabrikaya üretti?i maddenin hükmünü vermi?tir. ??te bu maddenin delili budur.