Arazi mülkiyeti olan herkes o araziyi i?letmeye zorlan?r. Beyt-ul Mâl’den, muhtaç olanlara arazisini i?letmesini mümkün k?lacak kadar yard?m verilir. Arazi, üç sene i?letmeksizin ihmal edenden al?n?p ba?kas?na verilir.
Madde 136
Evidence
Bu maddenin delili, Ebu Yusuf’un el-Harac'ta Salim ?bn-u Abdullah'tan tahric etti?i ?mer ?bn-u Hattab'?n minberde s?yledi?i ?u s?züdür: من أحيا أرضا ميتة فهي له، وليس لمحتجر حق بعد ثلاث سنين "Her kim ?lü bir araziyi ihya ederse o onundur. Muhtecirin (ta?la çevirenin) üç seneden sonra bir hakk? yoktur." ?mer bunu, sahabenin g?zü ve kula?? ?nünde s?ylemi?, bununla amel etmi? ve onlar da ?mer'e kar?? ç?kmam??t?r. Dolay?s?yla bu bir icmâd?r. ?mer'in bu s?zü, bir kimse mevat araziyi ihya eder veya üzerine ta? koyar, yani elini üzerine koyarsa ona sahip olaca?? hususunda aç?kt?r. Ancak pe? pe?e üç sene boyunca onu i?letmezse bu arazi ondan al?n?r. Gerek arazinin mülkiyeti gerekse üç sene ihmal etti?inde arazinin al?nmas? bak?m?ndan bu hususta ihya eden kimse ile ta?la çeviren ayn?d?r. ??yle denilmez: Nass mülkiyeti, [فمن أحيا] "Her kim ihya ederse" ifadesindeki ihya eden kimse ile s?n?rland?r?rken arazinin al?nmas?n? ise [وليس لمحتجر] "Muhtecir için yoktur" ifadesindeki muhtecir ile s?n?rland?rm??t?r. Yani mülkiyet ihya eden kimseye aitken ihmal edildi?inde arazinin al?nmas? ihya eden kimse olmaks?z?n muhtecire ait demektir. B?yle denilmez: Cünkü bu, icaz-? hazf [[?caz-? Hazf: Manaya zarar gelmemesi ?art? ile lafzi veya akli karine delaleti ile cümleyi tamamlayanlardan birinin hazf?d?r]] bab?na girer. Dolay?s?yla muhtecir mülkiyete dahil edilirken ihya eden kimse de arazinin al?nmas?na dahil edilir. Sanki ?mer [Radiyallahu Anh] ??yle demi?tir: "Kim ?lü bir araziyi ihya ederse o arazi onundur. Uç seneden sonra onun bir hakk? yoktur. Kim ?lü bir araziyi ihticar ederse o arazi onundur. Uç seneden sonra muhtecirin bir hakk? yoktur."
?mer'in bu s?zü, bir kimsenin ihya ederek veya ta?la çevirerek, yani elini üzerine koyarak sahip oldu?u mevat araziyi üç sene ihmal etti?inde ondan al?naca??n? ifade etmekle birlikte ihya etmenin, ta?la çevirmenin ve mevat arazinin d???nda hatta ikta edilmi? mamur araziler hakk?nda varit olan ba?ka nasslar da vard?r. Mesela Yahya ?bn-u Adem, Amr ?bn-u ?uayb kanal?yla onun ??yle dedi?ini tahric etmi?tir: أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَاساً مِنْ مُزْيَنَةِ أَوْ جُهَيْنَةِ أَرْضاً فَعَطَّلُوهَا، فَجَاءَ قَوْمٌ فَأَحْيَوْهَا، فَقَالَ عُمَرُ: لَوْ كَانَتْ قَطِيعَةً مِنِّي أَوْ مِنْ أَبِي بَكْرٍ لَرَدَدْتُهَا، وَلَكِنْ مِنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Müzeyne veya Cüheyne'den olan baz? insanlara arazi ikta etti. Onlar da onu at?l b?rak?nca bir kavim geldi ve onu ihya ettiler. Bunun üzerine ?mer dedi ki: E?er Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] taraf?ndan de?il de benim veya Ebi Bekir taraf?ndan ikta edilmi? olsayd? onu (ilk sahiplerine) geri verirdim."
Bununla kastedilen ?udur ki bu olay?n üzerinden üç seneden fazla bir zaman geçmi?tir. Yani Ebî Bekir veya ?mer taraf?ndan ikta edilmi? olsayd? bunun üzerinden üç sene geçmemi? olacakt?. ?ayet b?yle olmu? olsayd? ?mer onu, kendilerine ikta edilen kimselere geri verirdi. Ancak ikta, Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] taraf?ndan yap?lm?? ve bunun üzerinden üç seneden fazla bir zaman geçmi?tir. Dolay?s?yla onun geri verilmesi imkans?zd?r. Bilakis ?mer onun ihya eden kimselere ait oldu?una karar vermi?tir. G?rüldü?ü üzere bu olay, ?mer'in velayetinin üzerinden bir y?l yada daha fazla bir zaman geçmesinden sonra olmu?tur. Ebi Bekir'in hilafeti iki y?l oldu?unu g?re onun at?l b?rak?lmas?n?n üzerinden üç yada daha fazla bir zaman geçmi? olmaktad?r. Bunun içindir ki ?mer, onu geri vermemi?tir. G?rüldü?ü üzere bu olay, mevat arazinin ihya edilmesi veya ta?la çevrilmesi hakk?nda olmay?p arazinin ikta edilmesi hakk?ndad?r.
Ayn? ?ekilde Ebu Ubeyd, el-Emval'de Bilal ?bn-u el-Haris el-Meznîden ?u hadisi tahric etmi?tir: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ، قَالَ: فَلَمَّا كَانَ زَمَانُ عُمَرَ قَالَ لِبِلاَلٍ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ لَمْ يُقْطِعْكَ لِتَحْجُرَهُ عَلَى النَّاسِ، إِنَّمَا أَقْطَعَكَ لِتَعْمَلَ، فَخُذْ مِنْهَا مَا قَدِرْتَ عَلَى عِمَارَتِهِ وَرُدَّ البَاقِي "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Bilal'e Akik (denilen yerin) tamam?n? ikta etti. ?mer, kendi d?neminde Bilal'e dedi ki: "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] sana onu, insanlardan engelleyesin diye de?il i?letesin diye ikta etti. Ondan imar edebilece?in kadar?n? al geri kalan?n? iade et." Bu hadisten g?rüldü?ü üzere ?mer'in anlad??? ve kendisiyle amel etti?i üzere i?letmeye güç yetirilememesi nedeniyle arazinin ihmal edilmesi, araziyi alman?n sebebidir. Arazinin al?nmas? için gerekli olan ihmal müddeti, ?mer'in yukar?da geçen s?zünde oldu?u gibi üç sene ile s?n?rland?r?lm??t?r.
??yle denilmez: Bu, ikta edilmi? arazi hakk?ndad?r. Cünkü mevzu, bir soru ve meydana gelmi? bir olay de?il ki nass ona ?zel olsun. Bilakis nass, geneldir. Dolay?s?yla mülk edinilmi? her arazi için genel olur. Zira ihmal edildi?inde arazinin al?nmas?n?n sebebi, ikta edilmi? olmas? de?ildir. Bilakis ihmal edilmi? olmas?d?r. Nitekim ?mer [Radiyallahu Anh]'?n ?u s?zü bunu teyit etmektedir: من عطَّل أرضاً ثلاث سنين لم يعمرها فجاء غيره فعمرها فهي له "Her kim bir araziyi imar etmeden üç sene at?l b?rak?r ve bir ba?kas? gelir onu imar ederse o arazi onun olur." [Yahay ?bn-u Adem, el-Harac'ta ve ?bn-u Zencevîh el-Emval'de Amr ?bn-u ?uayb'ten tahric ettiler] ?mer’in hadisteki [أرضاً] "bir araziyi" s?zü, mutlak bir laf?z olup ister ihya edilerek ve ta?la çevrilerek mülk edinilmi? mevat arazi olsun isterse ikta, miras, sat?n alma veya hibe yoluyla mülk edinilmi? mamur arazi olsun mülk edinilmi? her araziyi kapsar… Dolay?s?yla hüküm bunlara intibak eder ve üç sene ihmal edildi?inde al?n?r.
??te tüm bunlar, ister ihya etmek ister ta?la çevirmek ister ikta etmek ister sat?n almak yoluyla olsun bir kimse sahip oldu?u araziyi pe? pe?e üç sene i?letmedi?inde ondan al?naca??na delalet etmektedir. Yine ?mer'in Amr ?bn-u ?uayb olay?ndaki, [من عطل أرضاً] "Her kim bir araziyi at?l b?rak?rsa" s?zündeki ve Bilal olay?ndaki fiili de buna delalet etmektedir. Araziyi sahibinden kar??l?ks?z olarak zorla almas?ndan ve alan ki?i de bizzat halife olmas?ndan dolay? bu, kar?? ç?k?lacak i?lerden olmas?na ra?men sahabeden hiç birinin ona kar?? ç?kt??? i?itilmemi?tir. Dolay?s?yla bu, sahabenin bir icmâs?d?r. Cünkü sükutî icmâ, sahabelerden birinin onlar?n g?zü ?nünde kar?? ç?k?lacak fiillerden bir fiili i?lemesi ve ona hiçbir kimsenin kar?? ç?kmamas?d?r. Dolay?s?yla bu, bir kimse mevat veya mamur araziye sahip olur ve onu pe? pe?e üç sene ihmal ederse devletin bu araziyi kar??l?ks?z olarak ondan zorla alabilece?ine dair ?eri bir delildir.
Bundan da ortaya ç?kmaktad?r ki bu hüküm, ister ihya ister ikta ister miras ister sat?n alma isterse benzeri yollarla mülk edinilmi? olsun her araziyi kapsar. Dolay?s?yla devlet, üç sene at?l b?rak?lan her araziyi kar??l?ks?z olarak sahibinden zorla alabilir.
Uç senenin pe? pe?e olmas?na gelince; bu nasstan anla??lmaktad?r. Zira nass, arazinin al?nmas? ve at?l b?rak?lmas?nda üçe odaklanm??t?r. Zira ?mer, demi?tir ki: مَنْ عَطَّلَ أَرْضاً ثَلاثَ سِنِيْنَ "Her kim bir araziyi üç sene at?l b?rak?rsa." Dolay?s?yla at?l b?rak?lma, üçe odaklanm??t?r. Bundan da üç senenin pe? pe?e oldu?u anla??l?r. Nitekim bu, ?mer'in ?u s?zü ile aç?k bir ?ekilde vurgulanm??t?r: وَلَيْسَ لِمُحْتَجِرٍ حَقٌ بَعْدَ ثَلاثٍ "Muhtecir için üç seneden sonra bir hak yoktur." Dolay?s?yla hakk?n nefyini, [ بَعْدَ ثَلاثٍ] "üç seneden sonra" ifadesine odaklam??t?r. Zira "üç seneden sonra" ifadesi, kesik kesik de?il de ancak silsile ?eklinde pe? pe?e olmas? halinde kullan?l?r.
Ciftçilere Beyt-ul Mâl'den arazilerini ekmelerine imkan verecek ?ekilde yard?m yap?lmas?na gelince; bunun delili, ?mer'in Irak'ta yapt?klar?d?r. Zira Irak fethedildi?inde ganimetlerden oldu?u halde sava?ç?lara taksim etmeyerek araziyi henüz Müslüman olmamalar?na ra?men sahiplerinin elinde b?rakm?? ve araziye sahip olduklar? sürece Beyt-ul Mâl'den bir ?ey almay? hak eden kimselerden olmamalar? vasf?yla fakirler kapsam?na girmemelerine ra?men çiftçilere, arazilerini ekmelerini sa?layacak ?ekilde Beyt-ul Mâl'den mal vermi?tir. Dolay?s?yla bu iki husus, ganimetler ve Beyt-ul Mâl ile ilgili hükümlerle çeli?mesinden dolay? kar?? ç?k?lacak hususlardand?r. Birinci hususa gelince; ganimet olarak al?nan arazinin sahiplerinin elinde b?rak?lmas? ve sava?ç?lara taksim edilmemesidir. Sahabe içerisinde ?mer'e kar?? ç?kanlar?n olmas? ve ?mer ile onlar aras?nda bu hususta tart??man?n ya?anmas?d?r. ?kinci hususa gelince; Irak'taki çiftçilere arazilerini ekmeleri için Beyt-ul Mâl'den onlara mal verilmesi ve bu hususta ?mer'e hiçbir kimsenin kar?? ç?kmamas?d?r. Dolay?s?yla bu, çiftçilere Beyt-ul Mâl'den arazilerini ekmelerine imkan verecek ?ekilde mal verilmesi üzerinde sükutî bir icmâ olmu?tur. ??te tüm bunlar, bu maddenin delilleridir.
?mer'in bu s?zü, bir kimsenin ihya ederek veya ta?la çevirerek, yani elini üzerine koyarak sahip oldu?u mevat araziyi üç sene ihmal etti?inde ondan al?naca??n? ifade etmekle birlikte ihya etmenin, ta?la çevirmenin ve mevat arazinin d???nda hatta ikta edilmi? mamur araziler hakk?nda varit olan ba?ka nasslar da vard?r. Mesela Yahya ?bn-u Adem, Amr ?bn-u ?uayb kanal?yla onun ??yle dedi?ini tahric etmi?tir: أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَاساً مِنْ مُزْيَنَةِ أَوْ جُهَيْنَةِ أَرْضاً فَعَطَّلُوهَا، فَجَاءَ قَوْمٌ فَأَحْيَوْهَا، فَقَالَ عُمَرُ: لَوْ كَانَتْ قَطِيعَةً مِنِّي أَوْ مِنْ أَبِي بَكْرٍ لَرَدَدْتُهَا، وَلَكِنْ مِنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Müzeyne veya Cüheyne'den olan baz? insanlara arazi ikta etti. Onlar da onu at?l b?rak?nca bir kavim geldi ve onu ihya ettiler. Bunun üzerine ?mer dedi ki: E?er Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] taraf?ndan de?il de benim veya Ebi Bekir taraf?ndan ikta edilmi? olsayd? onu (ilk sahiplerine) geri verirdim."
Bununla kastedilen ?udur ki bu olay?n üzerinden üç seneden fazla bir zaman geçmi?tir. Yani Ebî Bekir veya ?mer taraf?ndan ikta edilmi? olsayd? bunun üzerinden üç sene geçmemi? olacakt?. ?ayet b?yle olmu? olsayd? ?mer onu, kendilerine ikta edilen kimselere geri verirdi. Ancak ikta, Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] taraf?ndan yap?lm?? ve bunun üzerinden üç seneden fazla bir zaman geçmi?tir. Dolay?s?yla onun geri verilmesi imkans?zd?r. Bilakis ?mer onun ihya eden kimselere ait oldu?una karar vermi?tir. G?rüldü?ü üzere bu olay, ?mer'in velayetinin üzerinden bir y?l yada daha fazla bir zaman geçmesinden sonra olmu?tur. Ebi Bekir'in hilafeti iki y?l oldu?unu g?re onun at?l b?rak?lmas?n?n üzerinden üç yada daha fazla bir zaman geçmi? olmaktad?r. Bunun içindir ki ?mer, onu geri vermemi?tir. G?rüldü?ü üzere bu olay, mevat arazinin ihya edilmesi veya ta?la çevrilmesi hakk?nda olmay?p arazinin ikta edilmesi hakk?ndad?r.
Ayn? ?ekilde Ebu Ubeyd, el-Emval'de Bilal ?bn-u el-Haris el-Meznîden ?u hadisi tahric etmi?tir: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ، قَالَ: فَلَمَّا كَانَ زَمَانُ عُمَرَ قَالَ لِبِلاَلٍ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ لَمْ يُقْطِعْكَ لِتَحْجُرَهُ عَلَى النَّاسِ، إِنَّمَا أَقْطَعَكَ لِتَعْمَلَ، فَخُذْ مِنْهَا مَا قَدِرْتَ عَلَى عِمَارَتِهِ وَرُدَّ البَاقِي "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Bilal'e Akik (denilen yerin) tamam?n? ikta etti. ?mer, kendi d?neminde Bilal'e dedi ki: "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] sana onu, insanlardan engelleyesin diye de?il i?letesin diye ikta etti. Ondan imar edebilece?in kadar?n? al geri kalan?n? iade et." Bu hadisten g?rüldü?ü üzere ?mer'in anlad??? ve kendisiyle amel etti?i üzere i?letmeye güç yetirilememesi nedeniyle arazinin ihmal edilmesi, araziyi alman?n sebebidir. Arazinin al?nmas? için gerekli olan ihmal müddeti, ?mer'in yukar?da geçen s?zünde oldu?u gibi üç sene ile s?n?rland?r?lm??t?r.
??yle denilmez: Bu, ikta edilmi? arazi hakk?ndad?r. Cünkü mevzu, bir soru ve meydana gelmi? bir olay de?il ki nass ona ?zel olsun. Bilakis nass, geneldir. Dolay?s?yla mülk edinilmi? her arazi için genel olur. Zira ihmal edildi?inde arazinin al?nmas?n?n sebebi, ikta edilmi? olmas? de?ildir. Bilakis ihmal edilmi? olmas?d?r. Nitekim ?mer [Radiyallahu Anh]'?n ?u s?zü bunu teyit etmektedir: من عطَّل أرضاً ثلاث سنين لم يعمرها فجاء غيره فعمرها فهي له "Her kim bir araziyi imar etmeden üç sene at?l b?rak?r ve bir ba?kas? gelir onu imar ederse o arazi onun olur." [Yahay ?bn-u Adem, el-Harac'ta ve ?bn-u Zencevîh el-Emval'de Amr ?bn-u ?uayb'ten tahric ettiler] ?mer’in hadisteki [أرضاً] "bir araziyi" s?zü, mutlak bir laf?z olup ister ihya edilerek ve ta?la çevrilerek mülk edinilmi? mevat arazi olsun isterse ikta, miras, sat?n alma veya hibe yoluyla mülk edinilmi? mamur arazi olsun mülk edinilmi? her araziyi kapsar… Dolay?s?yla hüküm bunlara intibak eder ve üç sene ihmal edildi?inde al?n?r.
??te tüm bunlar, ister ihya etmek ister ta?la çevirmek ister ikta etmek ister sat?n almak yoluyla olsun bir kimse sahip oldu?u araziyi pe? pe?e üç sene i?letmedi?inde ondan al?naca??na delalet etmektedir. Yine ?mer'in Amr ?bn-u ?uayb olay?ndaki, [من عطل أرضاً] "Her kim bir araziyi at?l b?rak?rsa" s?zündeki ve Bilal olay?ndaki fiili de buna delalet etmektedir. Araziyi sahibinden kar??l?ks?z olarak zorla almas?ndan ve alan ki?i de bizzat halife olmas?ndan dolay? bu, kar?? ç?k?lacak i?lerden olmas?na ra?men sahabeden hiç birinin ona kar?? ç?kt??? i?itilmemi?tir. Dolay?s?yla bu, sahabenin bir icmâs?d?r. Cünkü sükutî icmâ, sahabelerden birinin onlar?n g?zü ?nünde kar?? ç?k?lacak fiillerden bir fiili i?lemesi ve ona hiçbir kimsenin kar?? ç?kmamas?d?r. Dolay?s?yla bu, bir kimse mevat veya mamur araziye sahip olur ve onu pe? pe?e üç sene ihmal ederse devletin bu araziyi kar??l?ks?z olarak ondan zorla alabilece?ine dair ?eri bir delildir.
Bundan da ortaya ç?kmaktad?r ki bu hüküm, ister ihya ister ikta ister miras ister sat?n alma isterse benzeri yollarla mülk edinilmi? olsun her araziyi kapsar. Dolay?s?yla devlet, üç sene at?l b?rak?lan her araziyi kar??l?ks?z olarak sahibinden zorla alabilir.
Uç senenin pe? pe?e olmas?na gelince; bu nasstan anla??lmaktad?r. Zira nass, arazinin al?nmas? ve at?l b?rak?lmas?nda üçe odaklanm??t?r. Zira ?mer, demi?tir ki: مَنْ عَطَّلَ أَرْضاً ثَلاثَ سِنِيْنَ "Her kim bir araziyi üç sene at?l b?rak?rsa." Dolay?s?yla at?l b?rak?lma, üçe odaklanm??t?r. Bundan da üç senenin pe? pe?e oldu?u anla??l?r. Nitekim bu, ?mer'in ?u s?zü ile aç?k bir ?ekilde vurgulanm??t?r: وَلَيْسَ لِمُحْتَجِرٍ حَقٌ بَعْدَ ثَلاثٍ "Muhtecir için üç seneden sonra bir hak yoktur." Dolay?s?yla hakk?n nefyini, [ بَعْدَ ثَلاثٍ] "üç seneden sonra" ifadesine odaklam??t?r. Zira "üç seneden sonra" ifadesi, kesik kesik de?il de ancak silsile ?eklinde pe? pe?e olmas? halinde kullan?l?r.
Ciftçilere Beyt-ul Mâl'den arazilerini ekmelerine imkan verecek ?ekilde yard?m yap?lmas?na gelince; bunun delili, ?mer'in Irak'ta yapt?klar?d?r. Zira Irak fethedildi?inde ganimetlerden oldu?u halde sava?ç?lara taksim etmeyerek araziyi henüz Müslüman olmamalar?na ra?men sahiplerinin elinde b?rakm?? ve araziye sahip olduklar? sürece Beyt-ul Mâl'den bir ?ey almay? hak eden kimselerden olmamalar? vasf?yla fakirler kapsam?na girmemelerine ra?men çiftçilere, arazilerini ekmelerini sa?layacak ?ekilde Beyt-ul Mâl'den mal vermi?tir. Dolay?s?yla bu iki husus, ganimetler ve Beyt-ul Mâl ile ilgili hükümlerle çeli?mesinden dolay? kar?? ç?k?lacak hususlardand?r. Birinci hususa gelince; ganimet olarak al?nan arazinin sahiplerinin elinde b?rak?lmas? ve sava?ç?lara taksim edilmemesidir. Sahabe içerisinde ?mer'e kar?? ç?kanlar?n olmas? ve ?mer ile onlar aras?nda bu hususta tart??man?n ya?anmas?d?r. ?kinci hususa gelince; Irak'taki çiftçilere arazilerini ekmeleri için Beyt-ul Mâl'den onlara mal verilmesi ve bu hususta ?mer'e hiçbir kimsenin kar?? ç?kmamas?d?r. Dolay?s?yla bu, çiftçilere Beyt-ul Mâl'den arazilerini ekmelerine imkan verecek ?ekilde mal verilmesi üzerinde sükutî bir icmâ olmu?tur. ??te tüm bunlar, bu maddenin delilleridir.