Madde 135

Bu maddenin birçok delili vard?r ve hepsi de arazinin kiralanmas?n?n yasaklanmas? hakk?nda bir nasst?r. Râfi' ?bn-u Hadîc'ten ??yle dedi?i rivayet edildi: كُنَّا نُخَابِرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ، فَذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ عُمُومَتِهِ أَتَاهُ فَقَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعاً، وَطَوَاعِيَةُ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْفَعُ لَنَا وَأَنْفَعُ. قَالَ: قُلْنَا: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى "Biz Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] d?neminde muhabera yap?yorduk. Derken amcalar?ndan birkaç?n?n yan?na geldi?ini ve ??yle dedi?ini zikretti: "Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] bizim için faydal? olan bir i?i yasaklad?. Olsun Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e itaat bizim için daha daha faydal?d?r." Râfi' dedi ki: Biz: "Nedir o?" dedik. Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in ??yle buyurdu?unu s?yledi: "Kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada karde?ine versin, o eksin. Araziyi 1/3 (üçte bir) ve 1/4 (d?rtte bir) veya belli bir yiyecek kar??l???nda kiraya vermesin." [Ebu Davud, tahric etti] ?bn-u ?mer'den ??yle dedi?i rivayet edildi: مَا كُنَّا نَرَى بِالْمُزَارَعَةِ بَأْساً حَتَّى سَمِعْنَا رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَقُولُ: نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْهَا "Râfi' ?bn-u Hadîc'in Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in yasaklad???n? s?yledi?ini i?itinceye kadar muzâra'ada bir sak?nca g?rmüyorduk." [?bn-u Kudame, el-Mugni'de tahric etti ve Muslim ile ?âfî, küçük bir ihtlif ile birlikte rivayet ettiler] Cabir ??yle dedi: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ الْمُخَابَرَةِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] muhaberay? yasaklad?." [Muslim, Cabir kanal?yla rivayet etti] Muhabera: Müzâra'ad?r. El-Buhari, Cabir'den ??yle dedi?ini rivayet etti: Araziyi üçte bir, d?rtte bir ve yar? kar??l???nda ekiyorlard?. Bunun üzerine Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurdu: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er bunu yapmazsa arazisini elinde tutsun." Ebu Davud, Zeyd ?bn-u Sabit'ten ??yle dedi?ini rivayet etti: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ الْمُخَابَرَةِ، قُلْتُ: وَمَا الْمُخَابَرَةُ؟ قَالَ: أَنْ تَأْخُذَ الأَرْضَ بِنِصْفٍ أَوْ ثُلُثٍ أَوْ رُبْعٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], muhaberay? yasaklad?. Dedim ki: "Muhabera nedir? Dedi ki: "Araziyi yar? veya üçte bir veya d?rtte bir kar??l???nda (kiraya) tutmand?r." Râfi', ?u hadisi rivayet etti: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], tarlan?n kiraya verilmesini yasaklad?." [Muttefekun aleyh] Zuheyr ?bn-u Râfi'den ??yle dedi?i rivayet edildi: دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ قَالَ: مَا تَصْنَعُونَ بِمَحَاقِلِكُمْ؟ قُلْتُ: نُؤَاجِرُهَا عَلَى الرُّبُعِ، أَوْ عَلَى الأَوْسُقِ مِنْ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، قَالَ: لا تَفْعَلُوا، ازْرَعُوهَا أَوْ أَمْسِكُوهَا "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] beni ça??rd? ve dedi ki: "Tarlalar?n?z? ne yap?yorsunuz?" Dedim ki: "D?rtte bir veya belirli ?lçekte hurma ve arpa kar??l???nda kiraya veriyoruz." Bunun üzerine dedi ki: "B?yle yapmay?n! Araziyi ya ekin ya da onu elinizde tutun." [el-Buhari ve Muslim tahric etti] Ebu Saîd el-Hudrî'den ??yle dedi?i rivayet edildi: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ الْمُحَاقَلَةِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], muhakalay? yasaklad?." [en-Nesaî ve Muslim tahric etti] Muhakala: Arazinin bu?day kar??l???nda kiralanmas?d?r. Sahih-il Buhari'de Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in ??yle buyurdu?u geçmi?tir: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er bunu yapmazsa arazisini elinde tutsun." Sahih-i Muslim'de Cabir kanal?yla ??yle geçmi?tir: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُؤْخَذَ لِلأَرْضِ أَجْرٌ أَوْ حَظٌّ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazi kar??l???nda bir ücret veya pay al?nmas?n? yasaklad?." Sünen-i Nesaî'de Useyd ?bn-u Zuheyr'den ?u hadis rivayet edilmi?tir: نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللهِ، إِذًا نُكْرِيهَا بِشَيْءٍ مِنْ الْحَبِّ، قَالَ: لا، قَالَ: وَكُنَّا نُكْرِيهَا بِالتِّبْنِ، فَقَالَ: لا، وَكُنَّا نُكْرِيهَا عَلَى الرَّبِيعِ، قَالَ: لا، ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazinin kiralanmas?n? yasaklad?. Dedik ki: Ya Resulullah! Bir miktar hububat kar??l???nda kiralasak. Buyurdu ki: "Hay?r." Useyd dedi ki: "Saman kar??l???nda kiralasak?" Buyurdu ki: "Hay?r." Dedi ki: "Küçük dere (kenar?nda biten ?eyler) kar??l???nda kiralasak?" Buyurdu ki: "Hay?r. Onu ya ekin yada karde?inize hibe edin." Er-Rabî: Küçük nehirdir, yani vadidir. Yani rabî taraf?ndaki, yani suyun oldu?u taraftaki parçan?n ekilmesi kar??l???nda kiralasak demektir. Rivayet edildi?i üzere Abdullah ?bn-u ?mer, Rafi ?bn-u Hadic ile kar??la?m?? ve ona bu meseleyi sorunca o, ??yle demi?tir: Bedir'e tan?kl?k eden amcalar?mdan ikisini ??yle derlerken i?ittim: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], tarlan?n kiraya verilmesini yasaklad?." [Muslim, tahric etti. Hadisi zikretti ve içerisinde ?bn-u ?mer'in araziyi kiraya vermeyi terk etti?i geçmi?tir]

??te bu hadisler, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in arazinin kiraya verilmesini yasaklad??? hususunda sarihtir. Her ne kadar yasaklama, sadece terkin talebine delalet etmi? olsa da burada karine talebin kesinli?ine delalet etmektedir. Muzâra’an?n haram olmas?na gelince; Ebu Davud, Cabir'den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'i ??yle derken i?itti?ini tahriç etmi?tir: مَنْ لَمْ يَذَرْ الْمُخَابَرَةَ، فَلْيَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنْ اللهِ وَرَسُولِهِ "Her kim muhaberay? b?rakmazsa Allah ve resulü ile sava? halinde oldu?unu bilsin." [?bn-u Hibban ve el-Hakim, bu hadisi sahihlerken Münziri de bu hadise sükut etti] Arazinin mutlak olarak kiralanmas?na gelince; Resulullah, sahabelerin araziyi kiralamalar?n? yasaklay?nca dediler ki: "Bir miktar hububat kar??l???nda kiralayabilir miyiz?" Buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan dediler ki: "Saman kar??l???nda kiralayabilir miyiz?" Buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan dediler ki: "er-Rabî kar??l???nda kiralayabilir miyiz?" Buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan da ?u kavli ile bunu tekit etti: "Araziyi ya ekin yada bir karde?inize hibe edin." Bu hadiste yasaklama üzerinde ?srar edildi?i aç?kt?r ki bu da tekit içindir. Hadiste kesinli?in oldu?u aç?k bir husustur. Zira Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], araziyi kiralamalar?n? mutlak olarak yasaklay?nca baz? ?ekilleri bu mutlakl?ktan istisna etmek istediler ve kendilerine mübah k?lmas? için resule ilk ?ekli arz ettiler. Zira dediler ki: "O halde bir miktar hububat kar??l???nda kiralayal?m." Bunun üzerine resul, cevaben onlar?n bu taleplerini reddetti ve buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan kendilerine mübah k?lmas? için birinci ?eklin d???nda ikinci bir ?ekli arz ettiler ve dediler ki: "Saman kar??l???nda kiralayal?m." Bunun üzerine onlara cevaben bunu da reddederek buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan kendilerine mübah k?lmas? için ilk iki ?eklin d???nda üçüncü bir ?ekli arz ettiler ve dediler ki: "O zaman rabî kar??l???nda kiralayal?m." Onlara cevaben üçüncü kez talep ettikleri ?eyi reddederek buyurdu ki: "Hay?r." Ard?ndan bununla da yetinmeyerek arazide tasarruf keyfiyetini ?u ikisinden birine hasretti: ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ "Araziyi ya ekin yada bir karde?inize hibe edin." Farkl? ?ekiller sunulmas?na ra?men reddin tekrarlanmas? bile tek ba??na yasaklaman?n kesin oldu?una delalet etmektedir. Ayr?ca bu hasr bile tek ba??na kesinli?e delalet etmektedir. Zira, ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ "Araziyi ya ekin yada bir karde?inize hibe edin" kavli, hasr içindir. Yine [أَوْ] harfi, "Yazarlar yada ?airler oturdular" ifadesinde oldu?u gibi iki ?eyi bir araya getirmek mümkünse mubahl?k için gelmi?tir. Burada [أَوْ] harfi, mubahl?k için olup hasr için de?ildir. Fakat iki ?eyi bir araya getirmek mümkün de?ilse [أَوْ] harfi bu ikisinden birini seçmek içindir ve bu durumda hasr? ifade eder. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ kavlindeki [أَوْ] harfi ise hasr içindir. Cünkü (Araziyi ya ekin yada hibe edin) ifadesindeki iki ?eyi bir araya getirmek imkans?zd?r. Yani ekmenin ve hibe etmenin ayn? anda olmas? imkans?zd?r. Bunun içindir ki [أَوْ] harfi burada iki ?ey aras?nda, ya bunu yada ?unu yapma aras?nda seçim yapmak içindir. Yani sadece bu ikisinden birine hasretmektir. Binaenaleyh gerek içerisinde tekrar?n gerek tekrar?n keyfiyetinin gerekse hasr?n olmas? bak?m?ndan hadis, kesinli?e delalet etmektedir. Dolay?s?yla bu hadis, arazinin kiralanmas?n? mutlak olarak yasaklayan hadislerde varit olan yasaklaman?n kesin yasaklama oldu?una dair bir karinedir. Ebî Davud'un, Rafi'den yapt??? -ve el-Hakim'in sahihledi?i- rivayetinde geçenler ise yasa??n tahrim için oldu?unu teyit etmektedir ki o ??yle demi?tir: أَنَّهُ زَرَعَ أَرْضًا فَمَرَّ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ وَهُوَ يَسْقِيهَا، فَسَأَلَهُ: لِمَنْ الزَّرْعُ وَلِمَنْ الأَرْضُ؟ فَقَالَ: زَرْعِي بِبَذْرِي وَعَمَلِي، لِي الشَّطْرُ وَلِبَنِي فُلاَنٍ الشَّطْرُ، فَقَالَ: أَرْبَيْتُمَا، فَرُدَّ الأَرْضَ عَلَى أَهْلِهَا وَخُذْ نَفَقَتَكَ "Rafi, bir arazi ekti ve araziyi sularken Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], yan?ndan geçti ve ona, "Ekin ve arazi kime ait?" diye sordu. Rafi dedi ki: "Kendi tohumum ve eme?imle yar?s? bana yar?s? filan o?ullar?na olmak üzere ekin benimdir." Bunun üzerine buyurdu ki: "Faizlendirdiniz! Araziyi sahibine iade et ve masraf?n? al." Dolay?s?yla Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], bu muameleyi faiz olarak nitelendirmi?tir. Faiz ise katî nassla haramd?r. Yine Rafi'den içerisindeki ekinle birlikte araziyi sahibine iade etmesini ve masraf?n? almas?n?, yani muameleyi fesh etmesini talep etmi?tir. Dolay?s?yla yasaklaman?n kesin yasaklama oldu?una delalet etmektedir. Dolay?s?yla da bu yasaklama haramd?r.

??te bu üç hadis: Cabir'in muhabera, yani muzâra’a hakk?ndaki tehdit hadisi, en-Nesaî'nin tekrar ve hasr hakk?ndaki hadisi ve Rafi'nin arazinin kiralanmas?n?n faiz olarak nitelendirilmesi ve muamelenin feshedilmesi hakk?ndaki hadisi, yasaklaman?n kesin oldu?una dair katî bir karinedir. Bu da arazinin kiralanmas?n?n mutlak olarak haraml?l???na delalet eder.

Bu hadislerin mantuku ve mefhumundan dolay? arazinin kiralanmas?n?n mutlak olarak haram oldu?unda en ufak bir ?üphe yoktur. Ancak imamlar içerisinde arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler de vard?r. Bunun içindir ki baz? imamlar?n arazinin kiralanmas?n?n cevaz? hususunda istinat etti?i delilleri sadece kritik etmek için de?il çürütmek amac?yla aç?klayaca??z.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazi, bekas? ile birlikte kendisinden mübah olan menfaatin elde edilmesi mümkün olan ayni bir mald?r. Dolay?s?yla ev gibi bedel ve benzeri bir ?ey kar??l???nda kiralanmas? caizdir. Arazilerin hükmü bedellerin hükmü gibidir. Bu s?zün çürük oldu?u son derece aç?kt?r. Zira her ne kadar arazi, ev gibi kendisinden menfaatin elde edilmesi mümkün olan ayni bir mal olsa da arazinin kiralanmas?n?n haraml?l??? hakk?nda sarih nas gelmi?tir. Her ne kadar icaran?n tarifi buna intibak etse de nass gelerek bunu haram k?lm??t?r. Bunun içindir ki haramd?r. ?caran?n delili, bütün kiralamalar? kapsayacak ?ekilde genel olarak gelmi?tir. Ancak araziyi kiralaman?n haraml?l???n?n delili, arazinin kiralanmas?n?n d???nda onu tahsis eder ?ekilde gelmi?tir. B?ylece arazinin kiralanmas?n? bundan istisna ederek onu haram k?lm??t?r. Bunun içindir ki arazinin kiralanmas? haramd?r. Aynen Allahuteala'n?n ?u kavlinde oldu?u gibi: كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالاً طَيِّبًا "Yeryüzündeki ?eylerden helal ve temiz olarak yiyin." [el-Bakara 168] Bu ayet genel olup her ?eyi kapsar. Sonra Allahuteala'n?n ?u: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالْدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ "?lü, kan ve domuz eti size haram k?l?nm??t?r." [el-Mâide 3] kavli gelerek bunlar?n d???nda onu tahsis etmi?tir. B?ylece bu ?eyler genellikten istisna edilmi?tir. B?ylece de arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una dair delilleri çürütülmü? olmaktad?r.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Bunun delili, Hanzala ?bn-u Kays'?n Rafi ?bn-u Hadic'ten ??yle dedi?ini rivayet etti?i ?u hadistir: حَدَّثَنِي عَمَّايَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُكْرُونَ الأَرْضَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ بِمَا يَنْبُتُ عَلَى الأَرْبِعَاءِ أَوْ شَيْءٍ يَسْتَثْنِيهِ صَاحِبُ الأَرْضِ، فَنَهَى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لِرَافِعٍ: فَكَيْفَ هِيَ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ؟ فَقَالَ رَافِعٌ: لَيْسَ بِهَا بَأْسٌ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ "Amcalar?m bana tahdis etti ki onlar, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda araziyi, küçük nehirlerin kenar?nda biten ?eyler veya arazi sahibinin istisna etti?i bir ?ey kar??l???nda kiraya veriyorlard?. Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] bunu yasaklad?. Rafi'ye dedim ki: "Dinar ve dirhem kar?l???nda olursa nas?l olur?" Rafi dedi ki: "Dinar ve dirhem kar??l???nda olmas?nda bir beis yoktur." [el-Buhari tahriç etti]

El-Buhari'nin hadisinde aç?kt?r ki [لَيْسَ بِهَا بَأْسٌ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ] "Dinar ve dirhem kar??l???nda olmas?nda bir beis yoktur" cümlesi, Rafi'nin s?zü olup ayn? ?ekilde Muslim'in bizzat Hanzala ?bn-u Kays el-Ensari'den ??yle dedi?ini rivayet etmesi de bunu teyit etmektedir: سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ، فَقَالَ: لا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ يُؤَاجِرُونَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ عَلَى الْمَاذِيَانَاتِ وَأَقْبَالِ الْجَدَاوِلِ وَأَشْيَاءَ مِنْ الزَّرْعِ، فَيَهْلِكُ هَذَا وَيَسْلَمُ هَذَا، وَيَسْلَمُ هَذَا وَيَهْلِكُ هَذَا، فَلَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ كِرَاءٌ إِلا هَذَا، فَلِذَلِكَ زُجِرَ عَنْهُ، فَأَمَّا شَيْءٌ مَعْلُومٌ مَضْمُونٌ فَلا بَأْسَ بِهِ "Rafi ?bn-u Hadic'e arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralanmas?n? sordum. Dedi ki: "Bunda bir beis yoktur. ?nsanlar, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda araziyi su yataklar?, kanal ba?lar? ve bir miktar ekin kar??l???nda kiral?yorlard?. Bazen bunun mahsulü helak olur, bunun ki selamette kal?r; bazen di?erinin mahsulü helak olur, ?bürünün ki selamette kal?r. ?nsanlar için bundan ba?ka bir kira ?ekli yoktu. Bunun içindir ki bundan men edilmi?tir. Fakat malum ve teminatl? bir ?ey olursa bunda bir beis yoktur." Dolay?s?yla bunlar?n hepsi, Rafi'nin s?zü olup Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in s?zü de?ildir. Dolay?s?yla bu, hadiste kendisinden rivayet edilen Rafi'ye ait bir g?rü?tür. Rafi'nin s?zü ise ?eri bir delil olmad??? gibi onun g?rü?ü de ?eri bir delil de?ildir. ?zellikle de onun aksinde sarih bir nas gelmi?ken. Dolay?s?yla Rafi, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, araziden ç?kan ?eylerin bir k?sm? kar??l???nda araziyi kiraya verilmesini yasaklamas?ndan arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinde bir beis olmad???n? anlam??t?r. Nitekim bunu, yani bunun Rafi'ye ait bir anlay?? oldu?unu ?u hadis teyit etmektedir: el-Buhari'nin rivayetinde geçti?i üzere Hanzala ?bn-u Kays el-Ensarî, Rafi ?bn-u Hadic'in ??yle dedi?ini i?itmi?tir: كُنَّا أَكْثَرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مُزْدَرَعًا، كُنَّا نُكْرِي الأَرْضَ بِالنَّاحِيَةِ مِنْهَا مُسَمًّى لِسَيِّدِ الأَرْضِ، قَالَ: فَمِمَّا يُصَابُ ذَلِكَ وَتَسْلَمُ الأَرْضُ، وَمِمَّا يُصَابُ الأَرْضُ وَيَسْلَمُ ذَلِكَ، فَنُهِينَا، وَأَمَّا الذَّهَبُ وَالْوَرِقُ فَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ "Medine halk? içerisinde en çok tarlas? olan bizdik. Bir k?sm? mal sahibi ad?na isimlendirilmi? olmak üzere arazinin di?er taraf?n? kiraya verirdik. Bazen bu k?sm? helak olur, kiraya verilen arazi selamete ç?kar. Bazen kiraya verilen arazi selamet ç?kar di?er k?sm? helak olurdu. Bu bize yasakland?. Alt?n ve gümü?e gelince; o zaman (bunlarla kiralama) yoktu." [el-Buhari tahric etti] Dolay?s?yla gerek Rafi'nin bu hadisteki: "Alt?n ve gümü?e gelince; o zaman (bunlarla kiralama) yoktu" s?zü gerekse Muslim'in yukar?da geçen rivayetindeki "Fakat malum ve teminatl? bir ?ey olursa bunda bir beis yoktur" s?zü olsun bunlar?n hepsi Rafi'ye ait bir anlay??t?r. Rafi'nin anlay??? ise ?eri bir delil say?lmaz ve bunun aksi olan bir delil geldi?inden bu reddedilir.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin kiralanmas?n?n yasaklanmas? hakk?nda varit olan deliller, sadece o zamanki kiralama ?ekli hakk?ndad?r. Bu ise araziyi kiralayan kimsenin, arazinin vadi üzerinde olan k?sm?n? arazi sahibinin ad?na ekmesi ve bunun ücreti olarak da geri kalan k?sm?n? kendi ad?na ekmesi veya araziyi belirli bir yiyecek yada mahsulünün bir miktar? kar??l???nda kiralamas? gibi ki?inin arazinin bir k?sm?n? sahibi ad?na ekmesi kar??l???nda kiralamas?d?r. Arazinin kiralanmas?n?n yasaklanmas? hakk?nda varit olan hadislerde geçen kiralama i?te budur. Dolay?s?yla araziye ili?kin haram k?l?nan kiralama bizzat bu olup bunun d???ndakiler ise caizdir. Bundan dolay? arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralanmas? caizdir. Bunun cevab? ??yledir: Yasaklama hakk?ndaki hadisler, kendisiyle muamelede bulunduklar? ?eylerle s?n?rland?r?lmaz. Bilakis bu hadisler genel olarak gelmi?tir: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ فَلْيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى "Kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada karde?i eksin. Araziyi 1/3 (üçte bir) ve 1/4 (d?rtte bir) veya belli bir yiyecek kar??l???nda kiraya vermesin." [Ebu Davud tahric etti], نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ الْمُخَابَرَةِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] muhaberay? yasaklad?." [Muslim, Cabir kanal?yla rivayet etti], مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er bunu yapmazsa arazisini elinde tutsun." [el-Buhari, Cabir kanal?yla tahric etti], نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُؤْخَذَ لِلأَرْضِ أَجْرٌ أَوْ حَظٌّ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazi kar??l???nda bir ücret veya pay al?nmas?n? yasaklad?." [Muslim, Cabir kanal?yla tahric etti] ??te bu hadisler, yasaklama hususunda geneldir. Hatta onlar, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e müzâra'an?n çe?itleri hakk?nda sorduklar?nda cevab?n? bunlarla s?n?rland?rmam??t?r ki bunlara has olsun. Bilakis cevab?na genel bir hüküm eklemi?tir. Zira en-Nesâi, Sünen'de Useyd ?bn-u Zuheyr'den ?u hadisi rivayet etmi?tir: نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللهِ، إِذًا نُكْرِيهَا بِشَيْءٍ مِنْ الْحَبِّ، قَالَ: لا، قَالَ: وَكُنَّا نُكْرِيهَا بِالتِّبْنِ، فَقَالَ: لا، وَكُنَّا نُكْرِيهَا عَلَى الرَّبِيعِ، قَالَ: لا، ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazinin kiralanmas?n? yasaklad?. Dedik ki: Ya Resulullah! Bir miktar hububat kar??l???nda kiralasak. Buyurdu ki: "Hay?r." Useyd dedi ki: "Saman kar??l???nda kiralasak?" Buyurdu ki: "Hay?r." Dedi ki: "Küçük dere (kenar?nda biten ?eyler) kar??l???nda kiralasak?" Buyurdu ki: "Hay?r. Onu ya ekin yada karde?inize hibe edin." Zuheyr ?bn-u Rafi'den ??yle dedi?i rivayet edildi: دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ قَالَ: مَا تَصْنَعُونَ بِمَحَاقِلِكُمْ؟ قُلْتُ: نُؤَاجِرُهَا عَلَى الرُّبُعِ، أَوْ عَلَى الأَوْسُقِ مِنْ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، قَالَ: لا تَفْعَلُوا، ازْرَعُوهَا أَوْ أَمْسِكُوهَا "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] beni ça??rd? ve dedi ki: "Tarlalar?n?z? ne yap?yorsunuz?" Dedim ki: "D?rtte bir veya belirli ?lçekte hurma ve arpa kar??l???nda kiraya veriyoruz." Bunun üzerine dedi ki: "B?yle yapmay?n! Araziyi ya ekin ya da onu elinizde tutun." [el-Buhari ve Muslim, tahric etti] Yukar?da geçen hadislerden aç??a ç?kmaktad?r ki Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], onlara kendisiyle muamelede bulunduklar? ?eyleri yasaklamas?n?n ard?ndan meseleyi ?u iki hadisin genel nass? ile kapatm??t?r: [Onu ya ekin yada karde?inize hibe edin] ve [Araziyi ya ekin ya da onu elinizde tutun] Bunun içindir ki hadisler, kendisi ile muamelede bulunduklar? ?eylerle s?n?rl? de?il genel olarak kal?rlar. Dolay?s?yla mutlak olarak bir ?eye tahsis edilmezler. Yani yasaklaman?n varit oldu?u s?rada arazinin kiralanmas? hususunda muamelede bulunulan ?eylerle tahsis edilmez. Bilakis yasaklama, arazi ile ilgili her kiralama hakk?nda genel olarak kal?r. Aynen insanlar?n kat be kat faizle muamele ettikleri s?rada inen faizle ilgili genel nasslarda oldu?u gibi. Zira bu muamele, faizle ilgili genel nasslar? tahsis etmez. Bilakis genel olarak kal?r ve sadece kendisi ile muamelede bulunduklar? ?ey de?il faizin hepsi haram k?l?n?r. Hakeza arazinin alt?n, gümü? ve bu ikisinin d???ndaki her ?eyle kiralanmas? haramd?r. B?ylece hadisleri yasaklaman?n varit oldu?u s?rada insanlar?n muamelede bulunduklar? kiralama çe?itlerine tahsis edilece?i istidlalinde bulunan kimselerin istidlali çürütülmü? olur.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una dair delil ?udur: Ebu Davud ve en-Nesâi, ?u hadisi tahric etmi?lerdir: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ، وَقَالَ: إِنَّمَا يَزْرَعُ ثَلاثَةٌ: رَجُلٌ لَهُ أَرْضٌ فَهُوَ يَزْرَعُهَا، أَوْ رَجُلٌ مُنِحَ أَرْضًا فَهُوَ يَزْرَعُ مَا مُنِحَ، أَوْ رَجُلٌ اسْتَكْرَى أَرْضًا بِذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], muhakala ve muzabeneyi yasaklad? ve ??yle buyurdu: Ancak ?u üç ki?i ekebilir: Kendisine ait olan araziyi eken ki?i, kendisine hibe edilen araziyi eken ki?i, alt?n ve gümü? kar??l???nda bir arazi kiralayan ki?idir." [Laf?z en-Nesâi'ye ait]

Ayn? ?ekilde el-Haf?z, en-Nesâi'ye ait oldu?u halde Feth-ul Bâri'de hataen Ebî Davud'a atfetti?i ?u hadistir: Ubeydullah ?bn-u S'ad ?bn-u ?brahim bize, amcas?n?n kendisine ??yle tahdis etti?ini haber verdi: Bize babam Muhammed ?bn-u Ukrime'den o da Muhammed ?bn-u Abdurrahman ?bn-u Lebibe'den o da Saîd ?bn-ul Museyyeb'ten Sa'd ?bn-u Ebî Vakkas'?n ??yle dedi?ini tahdis etti: كَانَ أَصْحَابُ الْمَزَارِعِ يُكْرُونَ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ مَزَارِعَهُمْ بِمَا يَكُونُ عَلَى السَّاقِي مِنْ الزَّرْعِ، فَجَاءُوا رَسُولَ اللَّهِ فَاخْتَصَمُوا فِي بَعْضِ ذَلِكَ، فَنَهَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُكْرُوا بِذَلِكَ وَقَالَ: أَكْرُوا بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ "Arazi sahipleri, Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda arazilerini sulayan kimsenin ekinden pay almas? kar??l???nda kiraya veriyorlard?. Derken Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e geldiler ve bunun bir k?sm?nda anla?mazl??a dü?tüler. Bunun üzerine Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], araziyi bu ?ekilde kiralamalar?n? yasaklad? ve ??yle buyurdu: "Alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralay?n." En-Nesâi, ?u eklemede bulundu: "Bu hadisi Süleyman Rafi'den rivayet etti ve amcalar?mdan bir adam dedi."

Ayr?ca Ebu Davud'un ??yle dedi?i rivayetine istinat ettiler: Bize Osman ?bn-u Ebî ?eybe tahdis etti bize Yezid ?bn-u Harun tahdis etti bize ?brahim ?bn-u Sa'd Muhammed ?bn-u ?krime ?bn-u Abdurrahman ?bn-u el-Haris ?bn-u Hi?am'dan o da Muhammed ?bn-u Abdurrahman ?bn-u Ebi Lebibe'den o da Saîd ?bn-ul Museyyeb'ten Sa'din ??yle dedi?ini haber verdi: كُنَّا نُكْرِي الأَرْضَ بِمَا عَلَى السَّوَاقِي مِنْ الزَّرْعِ وَمَا سَعِدَ بِالْمَاءِ مِنْهَا، فَنَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ ذَلِكَ وَأَمَرَنَا أَنْ نُكْرِيَهَا بِذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ "Araziyi sulayan ki?ilerin su ile beslenen yerlerin d???nda ekinden pay almalar? kar??l???nda kiraya veriyorduk. Bunun üzerine Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], bize bunu yasaklad? ve araziyi alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralamam?z? emretti."

Ve dediler ki: ??te bu üç hadis, arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinin caiz oldu?una delalet etmektedir.

Bunun cevab? ??yledir: Bu hadisler arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinin caiz oldu?una dair istidalde bulunmaya uygun de?ildir.

Birinci hadise gelince; hadisin ravisi en-Nesâi, bu hadisin merfu k?sm?n?n muhakala ve muzabenenin yasakland??? k?s?m oldu?unu, geri kalan k?sm?n?n ise Saîd ?bn-ul Museyyeb'in s?zünden dahil edildi?ini aç?kça beyan etmi?tir. Zira Sünen-i Nesâi'de hadisin sonunda ?u ifade varit olmu?tur: "?srail, Tar?k'? atlayarak ilk s?zü mürsel k?ld? ve sonunu Saîd'in s?zünden ald?."

?kinci ve üçüncü hadise gelince; istidlale uygun de?ildir. Cünkü herkesin bu iki hadis üzerinde durdu?u nokta, Muhammed ?bn-u Abdurrahman ?bn-u Lebibe'dir. ?bn-u Hibban'?n d???nda onu hiçbir kimsenin sika g?rmedi?i s?ylenmi?tir. ?bn-u Hacer, et-Takrîb'te onun hakk?nda bir benzerini s?ylemi?tir: "Cokça mürsel rivayette bulunan zay?f bir kimsedir." Ez-Zehebi ise Mizân-ul ?'tidâl'da ??yle demi?tir: "Yahya, hadisinde bir ?ey olmad???n?, ed-Darukutni, zay?f oldu?unu ve bir ba?kas? güçlü olmad???n? s?ylemi?tir." Et-Tezyîl Ale't Tehzîb'te ise ??yle geçmi?tir: "?bn-u Ebî Hatim ??yle dedi: Bize Hamad Be?er'in, yani ?bn-u ?mer'in ??yle dedi?ini tahdis etti: Malik'e, Saîd ?bn-ul Museyyeb'den rivayet eden Muhammed ?bn-u Abdurrahman hakk?nda sordum o da sika olmad???n? s?yledi." Albani gibi ona iyi diyenlere gelince; onun hakk?ndaki bu s?zleri dakik de?ildir. Cünkü onlar, bu s?zlerini ?ahitlere dayand?rm??lard?r.

Metinde sahihe muhalefet eden bir ?ey oldu?unda b?yle bir ?ey mümkün de?ildir. Zira iki hadisin sonunda Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, onlara alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya vermelerini emretti?i varit oldu?u gibi el-Buhari'de de Rafi'den ?u ?ekilde varit olmu?tur: وَأَمَّا الذَّهَبُ وَالْوَرِقُ -أي الفضة- فَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ "Alt?n ve el-varika –yani gümü?e- gelince; o zaman (bunlarla kiralama) yoktu." Yani arazi kiralan?rken bu ikisi ile muamele edilmiyordu demektir. Oysa o zaman alt?n ve gümü? mevcuttu ve arazinin kiralanmas? d???nda bu ikisi ile muamele ediliyordu. ?ayet Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], onlara araziyi bu ikisi kar??l???nda kiralamalar?n? emretmi? olsayd? muamele gerçekle?ir ve bu da rivayet edilirdi. Ancak bu rivayet edilmemi?tir. Ustelik arazinin kiralanmas?nda bu ikisi ile muamele edilmedi?i rivayet edilmi?tir.

Bundan dolay? ?ahitlere dayanarak ona iyi denilmesi, bu iki hadisin sonundaki "Buyurdu ki: Alt?n ve gümü?le kiraya veriniz" ve "Araziyi alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya vermemizi emretti" ifadeleri bak?m?ndan sahih de?ildir. B?ylece iki hadisin bu k?sm? zay?f olarak kal?r ve bunlar hüccet olmaz.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin kiraya verilmesinin caiz oldu?una dair delil, insanlar?n muameleleri ve icmâ-us sahabedir. Muameleye gelince; ?bn-u ?mer'den rivayet edildi?ine g?re o, Resulullah, Ebi Bekir, ?mer, Osman ve Muaviye'nin emirli?inin ilk günlerinde tarlay? kiraya veriyordu. Yine ?bn-ul Arabî el-Malikî, arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una dair sahabenin icmâs? oldu?unu rivayet etmi?tir. Bu da arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una delalet etmektedir. Bunun cevab? ??yledir: ?nsanlar?n bir ?eyle muamele etmesi, onun caiz oldu?una dair ?eri bir delil de?ildir. Bilakis delil, kitap veya sünnetten olan ?eri nasst?r. Bunun da ?tesinde ?bn-u ?mer'den onun araziyi kiraya verdi?ini rivayet etmeleri, delil olmaya uygun de?ildir. Cünkü ?bn-u ?mer, hadisi duyduktan sonra bunu terk etmi?tir. Bu ise ondan yap?lan iki rivayetle sabittir ki o, yasaklanmas?ndan dolay? arazinin kiralanmas?n? terk etmi?tir. Zira Rafi'nin amcas?ndan yapt??? rivayette ??yle geçmi?tir: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ تَرَكَ كِرَاءَ الأَرْضِ "?bn-u ?mer, arazinin kiralanmas?n? terk etti." ?bn-u ?mer, kendi rivayetinde ise ??yle demi?tir: ما كنا نرى بالمزارعة بأساً حتى سمعنا رافع بن خديج يقول الحديث "Rafi ?bn-u Hadic'in hadisi s?yledi?ini duyuncaya kadar müzâra'ada bir beis g?rmüyorduk." Bunun mefhumu o, müzâra'ada bir beis oldu?unu g?rür oldu demektir. Müzâra'a ise arazinin kiralanmas?d?r.

Binaenaleyh hem insanlar?n muamelesinin hem de ?bn-u ?mer'in fiilinin delil getirilmesi reddedilir. Sahabenin arazinin kiraya verilmesinin caiz oldu?u üzerinde icmâ etti?ini iddia ettikleri icmâ-us sahabeye gelince; bu, sadece Resulullah'?n Hayber arazisini Yahudilere kiraya vermesine binaen müsaka üzerine yap?lm?? bir icmâ olup arazinin kiraya verilmesi üzerine yap?lm?? bir icmâ de?ildir. Cünkü bu icmân?n ravilerinden biri olan ?bn-ul Arabî bu icmây?, ?mer'in Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in Hayber halk?na muamele etti?i ve sahabenin de bu kiralaman?n caiz oldu?u üzerinde icmâ etti?i hadisini ?erh ederken zikretmi?tir. Naklettikleri icmâ i?te budur. Bu ise müsaka üzerine bir icmâ olup arazinin kiraya verilmesi üzerine bir icmâ de?ildir. Dolay?s?yla bununla istidlalde bulunulmaz. Binaenaleyh arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una dair delil olmaya uygun de?ildir.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinin caiz oldu?unun delili, sahabenin bunun üzerinde icmâ etmesidir. Nitekim bunu nakleden el-Feth'in yazar? ??yle demi?tir: "?bn-ul Münzir, sahabenin arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinin caiz oldu?u üzerinde icmâ ettiklerini belirtmi?tir." Dolay?s?yla bu icmâ, kiralaman?n alt?n ve gümü? kar??l???nda caiz oldu?una dair bir delildir. Bunun cevab? ??yledir: Arazinin kiralanmas?n?n yasaklanmas? hakk?nda varit olan hadisler, yasa??n mutlak oldu?unu belirtmektedir. Zira Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurdu: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا، أَوْ لِيُحْرِثْهَا أَخَاهُ، وَإِلاَّ فَلْيَدَعْهَا "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada karde?ine ektirsin. Yoksa onu b?raks?n." [Muslim, Cabir kanal?yla tahric etti] Ve ??yle buyurdu: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا، أَوْ لِيَمْنَحْهَا أَخَاهُ، فَإِنْ أَبَى فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er buna kar?? ç?karsa arazisini elinde tutsun." [Muslim, Ebî Hurayra kanal?yla tahric etti] Dolay?s?yla: [وَإِلاَّ فَلْيَدَعْهَا] "Yoksa onu b?raks?n" kavli ile [فَإِنْ أَبَى فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ] "E?er buna kar?? ç?karsa arazisini elinde tutsun" kavli, arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiraya verilmesinin caiz olmad???na dair bir delildir. Ayn? ?ekilde hadisler, yukar?da aç?klad???m?z üzere bu husustaki hükmü, sadece iki ?ey ile s?n?rland?rm??t?r. Zira Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, ازْرَعْهَا أَوْ امْنَحْهَا أَخَاكَ "Araziyi ya ekin yada bir karde?inize hibe edin" kavli, bir üçüncüsü olmayan iki ?ey aras?nda tercih içindir. S?z konusu icmâ ise üçüncü bir hususu (alt?n ve gümü?ü) caiz k?lmaktad?r ki burada bir çeli?ki vard?r. Dolay?s?yla tercihe ba?vurulur. Mezkur hadisler senet bak?m?ndan icmân?n rivayetinden daha güçlüdür. Ayr?ca icmâ, ancak caiz veya yasak oldu?u üzerinde icmân?n edildi?i var olan bir ?ey üzerinde olur. Daha ortada olmayan bir ?ey üzerinde ise icmâ gerçekle?mez. Zira arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralanmas?, insanlar?n kendisi ile muamelede bulunduklar? ?eylerden de?ildi. Zira Rafi'den el-Buhari'de ??yle geçmi?tir: فَأَمَّا الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ فَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ "Alt?n ve gümü?e gelince; o zaman (bunlarla kiralama) yoktu." Yine Hanzala ?bn-u Kays'?n ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ، فَقَالَ: لا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ يُؤَاجِرُونَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَلَى الْمَاذِيَانَاتِ وَأَقْبَالِ الْجَدَاوِلِ وَأَشْيَاءَ مِنْ الزَّرْعِ، فَيَهْلِكُ هَذَا وَيَسْلَمُ هَذَا، وَيَسْلَمُ هَذَا وَيَهْلِكُ هَذَا، فَلَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ كِرَاءٌ إِلا هَذَا، فَلِذَلِكَ زُجِرَ عَنْهُ، فَأَمَّا شَيْءٌ مَعْلُومٌ مَضْمُونٌ فَلا بَأْسَ بِهِ "Rafi ?bn-u Hadic'e arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralanmas?n? sordum. Dedi ki: "Bunda bir beis yoktur. ?nsanlar, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda araziyi su yataklar?, kanal ba?lar? ve bir miktar ekin kar??l???nda kiral?yorlard?. Bazen bunun mahsulü helak olur, bunun ki selamette kal?r; bazen di?erinin mahsulü helak olur, ?bürünün ki selamette kal?r. ?nsanlar için bundan ba?ka bir kira ?ekli yoktu. Bunun içindir ki bundan men edilmi?tir. Fakat malum ve teminatl? bir ?ey olursa bunda bir beis yoktur." el-Mâziyânât, nehrin kenar?nda ve su yataklar?nda biten ?eylerdir. Ekbâl'il Cedavil, küçük nehirlerin ba?lar?d?r. Dolay?s?yla bu iki hadis, arazinin kiralanmas?nda alt?n ve gümü?le muamelenin olmad???na delalet etmektedir. Bu da var olan bir ?ey üzerinde icmân?n oldu?unu ortadan kald?rmaktad?r. ?cmâ-us sahabe, ancak bir delili ortaya ç?karmakta olup bir araya gelerek hakk?nda tart??t?klar? ve üzerinde ittifak ettikleri onlara ait bir g?rü? de?ildir. Yani bir fiilin hükmünün ??yle ??yle oldu?u üzerinde icmâ etmeleri, onlar?n bu hükmü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in a?z?ndan i?itmeleri veya onu yapt???n? veya ona sükut etti?ini g?rmeleri demektir. B?ylece delili rivayet etmeksizin hükmü haber vermi?lerdir. Bu ise ancak var olan bir ?ey üzerinde olur. Cünkü ?eriat, teorik varsay?mlar üzerine de?il ancak var olan fiillere ve gerçekle?mi? olaylar üzerine indirgenmek amac?yla ?eriat k?l?nm??t?r. Bundan dolay? icmâ-us sahabenin var olan bir ?ey üzerinde olmas? kaç?n?lmazd?r. Arazinin alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralanmas? muamelesinin varl??? sahih hadislerin nass?na binaen ortadan kalkt???na g?re sahabenin bunun üzerindeki icmâs?n?n varl??? da ortadan kalkm?? olur. Ayn? ?ekilde ?mer [Radiyallahu Anh], minberde iken Müslümanlar?n huzurunda ??yle demi?tir: مَنْ أَحْيَا أَرْضاً مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِمُحْتَجِرٍ حَقٌّ بَعْدَ ثَلاثِ سِنِينَ "Her kim ?lü bir araziyi ihya ederse o onundur. Muhtecirin (ta?la çevirenin) üç seneden sonra bir hakk? yoktur." [Ebu Yusuf el-Harac'ta Salim ?bn-u Abdullah'dan zikretmi?tir] B?ylece muhtecir için üç seneden sonra her hangi bir hakk?n olmas? [حق] "bir hak" s?zünden dolay? nefyedilmi?tir. Cünkü nefi ba?lam?nda gelen nekra genel olup her hakk?n nefyini kapsar. ?ayet muhtecirin araziyi alt?n ve gümü? kar??l???nda kiralamas? caiz olsayd? üç senenin ard?ndan ondan al?nmazd?. Oysa ?mer bunu, sahabenin g?zü ve kula?? ?nünde s?ylemi?, bununla amel etmi? ve onlar da ?mer'e kar?? ç?kmam??t?r. Dolay?s?yla bu bir icmâd?r.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Bunun delili, ?bn-u Abbas'tan ??yle dedi?inin rivayet edilmesidir: إِنَّ اللهَ لَمْ يَنْهَ عَنِ المُزَارَعَةِ، وَلَكِنَّهُ قَالَ: أَنْ يَمْنَحَ أَحَدَكُمْ أَخَاهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ شَيْئاً مَعْلُوماً "Allah, müzâra'ay? yasaklamam??t?r. Ancak o, ??yle buyurmu?tur: Bir kimsenin karde?ine hibe etmesi onun için belli bir ?ey almas?ndan daha hay?rl?d?r." [Muttefekun Aleyh] ?bn-u Mace, ?bn-u Abbas'tan ?u haberi zikretmi?tir: "O, yani ?bn-u Abbas, araziyi kiraya veren insanlar ço?al?nca ??yle demi?tir: Fesubhanallah! Oysa Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurdu: أَلا مَنَحَهَا أَحَدُكُمْ أَخَاهُ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْ كِرَائِهَا "Dikkat edin! Sizden biriniz onu karde?ine hibe etsin ve kiraya vermesini yasaklamas?n." ?bn-u Abbas [Radiyallahu Anhuma]'dan yap?lan ba?ka bir rivayette ise Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], müzâra'ay? haram k?lmam?? ancak ?u kavli ile birbirlerine merhamet etmelerini emretmi?tir: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا، أَوْ لِيَمْنَحْهَا أَخَاهُ، فَإِنْ أَبَى فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er buna kar?? ç?karsa arazisini elinde tutsun." [Tirmizî, ?bn-u Abbas kanal?yla tahric etti ve sahihledi] Ayn? ?ekilde Sabit'ten ??yle rivayet edilmi?tir: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَهَى عَنْ الْمُزَارَعَةِ، وَأَمَرَ بِالْمُؤَاجَرَةِ، وَقَالَ: لا بَأْسَ بِهَا "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], müzâra'ay? yasaklad? ve kiralamay? emretti ve buyurdu ki: Bunda bir beis yoktur." [Muslim, Sabit ?bn-u ed-Dahâk kanal?yla tahric etti] ??te bu hadisler, kiralaman?n caiz oldu?una delalet etmektedir.

Bunun cevab? ??yledir: ?bn-u Abbas'?n hadisi tüm rivayetleri ile resulün s?zünden anlad???n? haber vermesinden ibaret olup resulden yap?lm?? bir rivayet de?ildir. Dolay?s?yla bu rivayetler, resulün arazinin kiraya verilmesini yasaklamas?ndan onun, bunun tahrim için olmad??? ?eklinde anlad???na dair bir beyand?r. Zira o demi?tir ki: Yasaklamam??t?r… Ancak o, ??yle buyurmu?tur… Ve ??yle demi?tir: Oysa ??yle buyurdu… yasaklamam??t?r. Uçüncü rivayet bunlardan daha aç?kt?r. Zira onun bunu, resulün s?zünden anlad???n? beyan etmektedir. Cünkü hadisi zikrederek anlay???n? beyan etmi?tir. Zira resulün müzâra'ay? haram k?lmad???n? ancak birbirlerine merhamet etmelerini emretti?ini s?ylemi?tir… Madem ki bunlar, ?bn-u Abbas'a ait bir anlay?? olup hadis de?ildir o halde hüccet say?lmazlar ve bunlarla istidlalde bulunulmaz. Resulün [وَأَمَرَ بِالْمُؤَاجَرَةِ] "ve kiralamay? emretti" ?eklindeki Sabit'in hadisine gelince; bu ba?ka bir hadisle çeli?mektedir ki o ?udur: نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazinin kiralanmas?n? yasaklad?." [Muslim, Rafi kanal?yla tahric etti] Ve ?u hadisle: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُؤْخَذَ لِلأَرْضِ أَجْرٌ أَوْ حَظٌّ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazi kar??l???nda bir ücret veya pay al?nmas?n? yasaklad?." [Muslim, Cabir kanal?yla tahric etti] Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in, [وَأَمَرَ بِالْمُؤَاجَرَةِ] "ve kiralamay? emretti" kavli genel olup her kiralamay? kapsar. Keza Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in, [عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ] "arazinin kiralanmas?n?" kavli ile [أَنْ يُؤْخَذَ أَجْرٌ] "ücret al?nmas?n?" kavlinin her ikisi de geneldir. Yani hem kiralaman?n emredilmesi hem de kiralaman?n yasaklanmas? genel olup bu ikisinin aras?n? cem etmek imkans?zd?r. Cünkü her ikisi de geneldir. Zira biri amm di?eri has veya biri bir y?nden amm di?er bir y?nden has ve di?eri ba?ka bir y?nden amm ve ba?ka bir hadisin d???ndaki y?nden has de?ildir ki… ikisinin aras?n? cem etmek mümkün olsun. Bilakis hem emir hem de yasak geneldir. Bunun içindir ki tercihe ba?vurulur. Dolay?s?yla yasaklama ile ilgili hadis tercih edilir ve emirle ilgili hadis reddedilir. Cünkü iki nas çat??t???nda Aleyhi's Salatu ve's Selam'?n ?u kavlinden dolay? yasak emre tercih edilir: دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَرِيبُكَ "?üpheli olanlar? b?rak ?üpheli olmayanlara bak." [Tirmizi, tahric etti ve hasen sahih dedi] B?ylece bu hadislerle istidlalde bulunmalar? dü?mü? olur.

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?unun delili Ebu Davud'un rivayet etti?i ?u hadistir: Bize Musedded bize Bi?ru el-Ma'nâ Abdurrahman ?bn-u ?shak'tan o Ebî Ubeyde ?bn-u Muhammed ?bn-u Ammâr'dan o Velid ?bn-u Ebî el-Velid'den o da Urve ?bn-uz Zubeyr'in ??yle dedi?ini tahdis etti: Zeyd ?bn-u Sabit dedi ki: Allah, Rafi ?bn-u Hadic'e ma?firet etsin. Vallahi ben hadisi ondan daha iyi biliyorum. Asl?nda onun yan?na iki adam geldi ve Ensardan Musedded dedi ki: Kavga etmelerinin ard?ndan anla?t?lar. Bunun üzerine Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurdu: إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلا تُكْرُوا الْمَزَارِعَ "Durumunuz buysa tarlalar? kiraya vermeyin."

Yani "Zeyd ?bn-u Sabit", bunu (yani arazinin kiralanmas?n?) Rafi'den daha iyi bildi?ini ve asl?nda Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in iki ki?inin kavga etti?ini i?itince, إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلا تُكْرُوا الْمَزَارِعَ "Durumunuz buysa tarlalar? kiraya vermeyin" ?eklinde buyurdu?unu demek istemi?tir. Yine el-Buhari, Amr ?bn-u Dinar'?n ??yle dedi?ini rivayet etmi?tir: Tavus'a dedim ki: "Ke?ke muhaberay? terk etseydin. Zira onlar, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in onu yasaklad???n? iddia ediyorlar." Tavus dedi ki: "Onlar?n en iyi bileni -yani ?bn-u Abbas- bana, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in onu yasaklamay?p ancak ??yle buyurdu?unu haber verdi: أَنْ يَمْنَحَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا خَرَاجاً مَعْلُوماً "Bir kimsenin karde?ine hibe etmesi onun için belli bir harac almas?ndan daha hay?rl?d?r." Lügatta harac, arazinin kiras?, yani ücret almakt?r. Dolay?s?yla bu iki hadis, kiralaman?n caiz oldu?una delalet etmektedir.

Bunun cevab? ??yledir: Zeyd'in hadisi araziyi kiralaman?n caiz oldu?una delalet etmez. Aksine hadisin mantuku, onun yasak oldu?una delalet eder. Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in, [إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ] "Durumunuz buysa" kavlindeki ?art?n mefhumuna gelince; arazinin kiralanmas?n? mutlak olarak yasaklayan hadislere binaen geçersiz oldu?u gibi yayg?n olan bir ?eyin ?ne ç?kt??? gibi ortaya ç?kmas?ndan dolay? da geçersizdir. Zira bu ?ekildeki kiralama muamelelerine genellikle anla?mazl?k ve kavga hakimdi. Cünkü baz? araziler di?erlerinden daha verimli oluyordu. Bu, Allahuteala'n?n ?u kavlindeki ?art?n mefhumunun geçersiz olmas? gibidir: وَلا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا "?ffetli olmak isteyen cariyelerinizi fuh?a zorlamay?n." [en-Nûr 33] Zira bu, yayg?n olan bir ?eyin ?ne ç?kt??? gibi ortaya ç?km??t?r. Zira genellikle cariyelerini fuh?a zorluyorlard?. Dolay?s?yla bu mefhum, yani ?art mefhumu, yayg?n olan bir ?eyin ?ne ç?kmas? gibi ortaya ç?kmas?ndan dolay? geçersiz oldu?u gibi zinay? ?zelde de?il genelde haram k?lan nasslara binaen de geçersizdir.

Amr ?bn-u Dinar'dan rivayet edilen ikinci hadise gelince; "Hibe etmek ve ücret almak caizdir fakat hibe etmek daha hay?rl? ve daha evlad?r" demek de?ildir. Hadisin anlam? bu ?ekilde olmay?p bilakis ücret almay? haram k?lmaktad?r. Cünkü [يمنح أخاه خير له من أن يأخذ خراجاً معلوماً...] "Bir kimsenin karde?ine hibe etmesi onun için belli bir harac almas?ndan daha hay?rl?d?r" cümlesi, talep ifade eden haber cümlesidir. Yani sanki o, ??yle demi?tir: [امنح أخاك ولا تأخذ خراجاً] "Karde?ine hibe et harac alma." Dolay?s?yla bu cümlede hibe etmeye, yani kar??l?ks?z vermeye ve harac, yani ücret almay? yasaklamaya dair bir talep vard?r. "Terkin talebi" ?eklindeki bu yasaklaman?n nas?l bir yasaklama oldu?unu bilmek ise bir karineyi gerektirir. Di?er hadislerdeki karineler ise terkin talebinin kesin oldu?unu ifade etmektedir. Cünkü bu karineler, ücret almay? mutlak olarak yasaklamaktad?r. Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in ?u kavli: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ فَلْيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى "Kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada karde?i eksin. Araziyi 1/3 (üçte bir) ve 1/4 (d?rtte bir) veya belli bir yiyecek kar??l???nda kiraya vermesin." [Ebu Davud, tahric etti] Ve ?u kavli gibi: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ "Her kimin bir arazisi varsa ya onu eksin yada ba???las?n. E?er bunu yapmazsa arazisini elinde tutsun." Yine Rafi'den ??yle rivayet edilmi?tir: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], tarlan?n kiraya verilmesini yasaklad?." [Muttefekun aleyh] Cabir kanal?yla Sahih-i Muslim'de ??yle geçmi?tir: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُؤْخَذَ لِلأَرْضِ أَجْرٌ أَوْ حَظٌّ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], arazi kar??l???nda bir ücret veya pay al?nmas?n? yasaklad?." Rivayet edildi?i üzere Abdullah ?bn-u ?mer, Rafi ?bn-u Hadic ile kar??la?m?? ve ona bu meseleyi sorunca o, ??yle demi?tir: Bedir'e tan?kl?k eden amcalar?mdan ikisini ??yle derlerken i?ittim: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], tarlan?n kiraya verilmesini yasaklad?." [Muslim, tahric etti]

Arazinin kiralanmas?n? caiz g?renler diyorlar ki: Arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?unun delili, ?eyhayn'?n ?bn-u ?mer'den ??yle dedi?ini rivayet etmeleridir: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Hayber'den ç?kan meyvenin veya ekinin yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?." [Muttefekun Aleyh] Yine Ebu Cafer, ??yle demi?tir: عَامَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَهْلَ خَيْبَرَ بِالشَّطْرِ، ثُمَّ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ عُمَرُ وَعُثْمَانَ وَعَلِيُّ، ثُمَّ أَهْلُوهُمْ، إِلَى اليَوْمِ يُعْطُونَ الثُّلُثَ وَالرُّبُعَ "Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ard?ndan Ebu Bekir, ?mer, Osman, Ali ard?ndan onlardan sonra gelen selefleri, üçte bir 3/1 ve d?rtte bir 4/1'in verildi?i güne kadar Hayber halk?na yar? yar?ya muamele etti." [?bn-u Kudame, el-Mugni'de zikretti ve sahih me?hur dedi] El-Buhari, ?bn-u ?mer'den ??yle rivayet etmi?tir: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَامَلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ، فَكَانَ يُعْطِي أَزْوَاجَهُ مِائَةَ وَسْقٍ ثَمَانُونَ وَسْقَ تَمْرٍ وَعِشْرُونَ وَسْقَ شَعِيرٍ، فَقَسَمَ عُمَرُ خَيْبَرَ، فَخَيَّرَ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُقْطِعَ لَهُنَّ مِنْ الْمَاءِ وَالأَرْضِ أَوْ يُمْضِيَ لَهُنَّ؟ فَمِنْهُنَّ مَنْ اخْتَارَ الأَرْضَ، وَمِنْهُنَّ مَنْ اخْتَارَ الْوَسْقَ، وَكَانَتْ عَائِشَةُ اخْتَارَتْ الأَرْضَ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Hayber'den ç?kan meyvenin veya ekinin yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?. Seksen (80) vask hurma ve yirmi (20) vask arpa olmak üzere han?mlar?na yüz vask veriyordu. Derken ?mer, Hayberi taksim etti ve Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in han?mlar?n?, kendilerine su ve toprak ikta edilmesi ile ayn? ?ekilde devam edilmesi aras?nda serbest b?rakt?. Onlardan kimisi topra?? kimisi de vask? seçti. Ai?e ise topra?? seçmi?ti." ??te bu hadis, Hayberin ekimini bir parças? kar??l???nda kiraya vermenin caiz oldu?una dolay?s?yla mutlak olarak kiraya verilmesinin caiz oldu?una delalet etmektedir.

Bunun cevab? ??yledir: Hayber arazisi, su ile sulanan a?açl?k bir araziydi ve a?açlar aras?nda a?açlar?n alan?ndan daha az olan ekili bo? bir arazi vard?. Nitekim baz? haberlerin laf?zlar?nda geçenler bunu teyit etmektedir: أَنَّ النَّبِيَّ عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنَ النَّخْلِ وَالشَّجَرِ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], hurma ve a?açlardan ç?kanlar?n yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?." [ed-Darukutni, ?bn-u ?mer'den tahric etti] ?bn-u Abbas'?n hadisinde ise ??yle geçmi?tir: أرضها ونخلها "Arazisini ve hurmalar?n?." Buna g?re resulün Hayber'i kiralarken yapt??? ?eyin vak?as?, müsakad?r müzâra'a de?ildir. Yani a?açl?k arazinin kiralanmas?d?r sadece arazinin kiralanmas? de?il bilakis a?açlar ve a?açlarla birlikte arazinin kiralanmas?d?r. Bu ise müsakad?r. Müsaka ise tart??mas?z caizdir. Zira sürülüp sulanmalar? ?art?yla a?açlar?n belli miktarda meyve kar??l???nda kiralanmas? caizdir. Buna ba?l? olarak içerisindeki arazi de kiralanm?? olur. Ancak kiralaman?n arazi ad?na de?il de a?açlar ad?na olmas? için arazinin a?açl? k?sm?n?n a?açs?z k?sm?ndan daha fazla olmas? ?artt?r. ??te bu müsaka caizdir. Yasak olan arazinin kiralanmas?d?r müsaka de?ildir. Nitekim el-Buhari'nin hadisine dikkatle bak?ld???nda arazinin a?açl?k oldu?u, a?açlar?n bo? araziden daha fazla oldu?u, içerisinde a?açlar? sulamak için su oldu?u g?rülür. Bunun içindir ki müsakad?r. Hadiste geçen ?u kavline: فكان يعطي أزواجه مائة وسق، ثمانون وسقاً تمراً، وعشرون وسقاً شعيراً "Seksen (80) vask hurma ve yirmi (20) vask arpa olmak üzere han?mlar?na yüz vask veriyordu." Ve ?u kavline bir bak?n?z: أن يقطع لهن من الأرض والماء "Kendilerine toprak ve su ikta edilmesi." Hayber arazisinin vak?as?n?n a?açl?k bir arazi oldu?una, kiralanmas?n?n müsaka oldu?una, müzâra'a ve arazi kiralamas? olmad???na delalet etmektedir.

Binaenaleyh bu hadis, arazinin kiralanmas?n?n caiz oldu?una dair delil olarak getirilmez. Bunun içindir ki bu hadisle istidlal ortadan kalkm?? olur.

B?ylece arazinin kiralanmas?n?n haram olmas?, olabildi?ince aç?k bir husustur. B?ylece de bu maddenin delili en bariz istidlalle ortaya ç?km?? olur.

Müsakaya gelince; a?açlar?n bir miktar meyve kar??l???nda veya a?açlar?n araziden daha fazla olmas? ?art?yla a?açlarla birlikte arazinin bir miktar meyve ve ekim kar??l???nda kiralanmas?d?r. ?eran müsakan?n manas?n?n bu oldu?unun ve müsakan?n caiz oldu?unun delili, bu hususta varit olan hadislerdir. Zira el-Buhari, Ebî Hurayra [Radiyallahu Anh]'den ??yle dedi?ini tahric etmi?tir: قَالَتْ الأَنْصَارُ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ: اقْسِمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ إِخْوَانِنَا النَّخِيلَ، قَالَ: لا، فَقَالُوا: تَكْفُونَا الْمَئُونَةَ وَنَشْرَكْكُمْ فِي الثَّمَرَةِ، قَالُوا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا "Ensar, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e dedi ki: "Hurmalar? bizimle karde?lerimiz aras?nda taksim et." Buyurdu ki: "Hay?r." Bunun üzerine dediler ki: Bostanlarda çal??mak bize yeter. Sizi de meyvelere ortak ederiz." Onlar da (Muhacirler) dedi ki: "??ittik ve itaat ettik." El-Buhari, Nafi'den Abdullah ?bn-u ?mer [Radiyallahu Anhuma]'n?n kendisine ?unu haber verdi?ini tahric etti: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عَامَلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ، فَكَانَ يُعْطِي أَزْوَاجَهُ مِائَةَ وَسْقٍ ثَمَانُونَ وَسْقَ تَمْرٍ وَعِشْرُونَ وَسْقَ شَعِيرٍ، فَقَسَمَ عُمَرُ خَيْبَرَ، فَخَيَّرَ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَنْ يُقْطِعَ لَهُنَّ مِنْ الْمَاءِ وَالأَرْضِ أَوْ يُمْضِيَ لَهُنَّ؟ فَمِنْهُنَّ مَنْ اخْتَارَ الأَرْضَ، وَمِنْهُنَّ مَنْ اخْتَارَ الْوَسْقَ، وَكَانَتْ عَائِشَةُ اخْتَارَتْ الأَرْضَ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Hayber'den ç?kan meyvenin veya ekinin yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?. Seksen (80) vask hurma ve yirmi (20) vask arpa olmak üzere han?mlar?na yüz vask veriyordu. Derken ?mer, Hayberi taksim etti ve Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in han?mlar?n?, kendilerine su ve toprak ikta edilmesi ile ayn? ?ekilde devam edilmesi aras?nda serbest b?rakt?. Onlardan kimisi topra?? kimisi de vask? seçti. Ai?e ise topra?? seçmi?ti." Muslim, Ebu Davud ve en-Nesâi, ?unu tahric ettiler: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ دَفَعَ إِلَى يَهُودِ خَيْبَرَ نَخْلَ خَيْبَرَ وَأَرْضَهَا عَلَى أَنْ يَعْتَمِلُوهَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَلِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ شَطْرُ ثَمَرِهَا "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Hayber hurmalar?n? ve arazisini, kendi mallar?yla i?letmeleri ve meyvesinin yar?s? kendisine ait olmas? kar??l???nda Hayber Yahudilerine verdi." Ahmed ve ?bn-u Mâce, ?bn-u Abbas'tan ?unu tahric ettiler: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ دَفَعَ خَيْبَرَ أَرْضَهَا وَنَخْلَهَا مُقَاسَمَةً عَلَى النِّصْفِ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], yar? yar?ya payla?mak üzere Hayberin arazisini ve hurmalar?n? Hayber (Yahudilerine) verdi." ??te bu hadisler müsakan?n, Ebî Hurayra'n?n hadisinde geçen Ensar?n fiilinden ortaya ç?kt??? üzere bir miktar meyve kar??l???nda sadece a?açlar?n kiralanmas? oldu?una delalet etmektedir. Yine onun, yani müsakan?n, a?açlar?n meyvelerinden bir miktar? ve arazinin ekimi kar??l???nda a?açlarla birlikte arazinin de kiralanmas? oldu?una delalet etmektedir. Nitekim bu, Nafi'nin Abdullah ?bn-u ?mer'den rivayet etti?i ?u hadiste: عَامَلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ