Menkul ve gayrimenkul malda ferdi mülkiyet be? ?eri sebebe ba?l?d?r:
-
Çal??ma
-
?rs
-
Ya?amak için mala ihtiyaç
-
Devletin mal?ndan tebaaya vermesi
-
Fertlerin mal mukabilinde olmadan veya gayret sarf etmeden ald?klar? mallar.
Madde 131
Evidence
?u halde mülkiyetin husul bulmas? için ?âri'nin izin verdi?i sebeplerden birinin olmas? kaç?n?lmazd?r. Dolay?s?yla ?eri bir sebep bulundu?unda mal?n mülkiyeti ortaya ç?karken ?eri bir sebep bulunmad???nda fiilen sahiplenilse bile mal?n mülkiyeti ortaya ç?kmaz. Cünkü mülkiyet, ?âri'nin izin verdi?i ?eri bir sebeple mala sahip olmakt?r. ?eriat, mülk edinme sebeplerini muayyen hallerle s?n?rland?rm??, bunlar? mutlak k?lmay?p belirli say?da oldu?unu beyan etmi? ve bu halleri, müteaddit cüzlerin kapsam?na girdi?i aç?k genel hatlar yapm??t?r. Bu müteaddit cüzler ise bunlar?n dallar?ndan ve hükümleriyle ilgili birtak?m meselelerden ibarettir. Keza bu halleri belirli küllî bir illetle de illetlendirmemi?tir. Dolay?s?yla di?er küller, buna k?yas edilemez. Cünkü yenilenen ihtiyaçlar, sadece yeni mallar olup muamelatlar, yani ili?kiler düzeninde de?i?en bir ?ey yoktur. Bu sadece kendi mevzusu için geçerlidir. Dolay?s?yla muamelatlar?n, yenilenen say?s?z ihtiyaçlara, mal olmas? bak?m?ndan mala ve çaba olmas? bak?m?ndan çabaya intibak eden belirli hallere hasredilmesi kaç?n?lmazd?r. Bu ise ferdî mülkiyeti f?tratla ?rtü?ecek ve bu mülkiyeti tanzim edecek ?ekilde tahdit etmektir. Ta ki toplum, ferdi mülkiyetin mutlakl?l???n?n do?uraca?? tehlikelerden korunmu? olsun.
Bu madde, me?ru mülk edinme sebeplerini, yani ?âri'nin içerisinde maldan faydalanmaya izin verdi?i halleri aç?klamaktad?r. Bu hallerin, fiilen mülk edinmenin sebepleri olup mülkü artt?rman?n sebepleri olmad???n?n da bilinmesi kaç?n?lmazd?r. Zira ?âri, mülk edinmenin sebeplerini, yani mal?n asl?na sahip olman?n sebeplerini, yani sahibi olmad??? bir mal?n ki?i taraf?ndan kendisiyle mülk edinmesinin gerçekle?ti?i sebebi aç?klad??? gibi mülkiyeti artt?rman?n sebeplerini, yani mülk edinilen mal? artt?rman?n sebeplerini de aç?klam??t?r. ?eriat, her bir mülke ve mülkü artt?rmaya ili?kin hükümler getirmi?tir. Zira al??-veri? ve icara gibi akitler, mal? artt?rmaya, yani mülkiyeti artt?rmaya ili?kin hükümlerdendir. Avc?l?k ve mudaraba gibi i?ler ise mülke, yani mal?n asl?na sahip olmaya ili?kin hükümlerdendir. Dolay?s?yla bu madde, mülkiyeti artt?rman?n sebeplerini de?il mülk edinmenin sebeplerini aç?klamaktad?r.
Bu maddenin delili ise ?âri'nin maldan faydalanma hakk?ndaki iznini aç?klayan delillerin istikra edilmesidir. Yani fiili mülkiyetin delillerinin istikra edilmesidir. ?stikra sonucunda ise mülk edinme sebeplerinin be? oldu?u ve mülk edinme sebeplerinin tamam?n?n bu be?inden birinin alt?na girdi?i g?rülür. Bu be? sebebin delillerine gelince;
Birinci Sebep: Cal??mak: Bunun delilleri; ferdin çal??arak mala sahip oldu?u, yani aslen mal?n mülk edinilmesinin çal??makla gerçekle?ti?i hallerle ilgili delillerdir. Bu haller ise yedi olup ?unlard?r:
Birincisi: Mevat Arazinin ?hya Edilmesi: Bunun delili; Aleyhi's Salatu ve's Selam'?n ?u kavlidir: مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ "Her kim mevat bir araziyi ihya ederse o onundur." [Ahmed ile Tirmizi, sahih isnatla tahric ettikleri gibi el-Buhari, ?mer'den ta'lik olarak tahric etti] Ve ?u kavlidir: مَنْ عَمَّرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ "Her kim birine ait olmayan bir araziyi imar ederse o ona daha müstahakt?r." [el-Buhari, Ai?e Radiyallahu Anhâ kanal?yla tahric etti] Ve ?u kavlidir: مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَهُ "Her kim bir araziye duvar çekerse o onundur." [Ahmed ve Ebu Davud, ?bn-u Carud ile ez-Zeyn'in sahihledi?i isnadla tahric ettiler] Mevat arazi ise üzerinde birisinin mülkü oldu?unun g?rünmedi?i gibi çevirme veya ekme veya imar veya benzerleri gibi üzerinde bir ?eyin eserinin g?rünmedi?i arazidir. Bu arazinin ihya edilmesi ise ekmek, a?açland?rmak, bina yapmak ve benzerleri gibi imar? g?steren herhangi bir ?eyle mümkündür. Keza çit veya duvar veya kaz?k veya benzerleri gibi üzerine elin konuldu?unu g?steren bir ?ey koymak da ihya etmek gibidir.
B?ylece ihya eden ister Müslüman olsun isterse zimmet ehlinden olsun tebaan?n her bir ferdi mevat bir araziyi ihya edebilir ve ?eri hükümlere g?re ona sahip olabilir. Cünkü yukar?daki nasslar, genel olup tebaan?n tüm fertlerini kapsamaktad?r.
?kincisi: Avlanmak: Bunun delili; Allahuteala'n?n ?u kavlidir: وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا "?hramdan ç?kt???n?z zaman avlan?n." [el-Mâide 2] Ve ?u kavlidir: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ "Deniz av? yapmak size helal k?l?nd?." [el-Mâide 96] Dolay?s?yla av, bu husustaki ?eri hükümlere g?re avlanan kimsenin mülkü olmaktad?r.
Uçüncüsü: Komisyonculuk ve Arac?l?k: Bunun delili; Kinanl? Kays ?bn-u Garze'nin ??yle dedi?inin rivayet edilmesidir: "Biz Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda Medine sokaklar?nda mal sat?yor ve kendimizi komisyoncu olarak isimlendiriyorduk. Derken Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ç?kageldi ve bizi kendimizden daha güzel bir isimle isimlendirdi. ??yle dedi: يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، إِنَّ هَذَا الْبَيْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلْفُ، فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ "Ey tacirler toplulu?u! Al??-veri?e bo? laf ve yemin kar??abilir. O halde sat???n?za sadaka kar??t?r?n." [Ahmed, sahih isnadla tahric etti]
D?rdüncüsü: Mudaraba (el-Krad): Bunun delili; rivayet edildi?ine g?re; "Abdulmuttalib o?lu Abbas [Radiyallahu Anh], mudaraba amaçl? bir mal verdi?inde mudar?ba, bu mal ile deniz yolculu?una ç?kmamas?n?, hiç bir vadiye inmemesini, ya? karaci?er almamas?n?, mudar?b bunu yapt???nda tazmin ?art? ko?ard?: فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللهِ فَاسْتَحْسَنَهُ "Bu husus Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e ula??nca, bunu güzel buldu." El-Haf?z, bu hadis hakk?nda (el-Beyhaki, zay?f dedi?i bir isnatla rivayet etti) demesine ra?men mudaraba (el-Krad), sahabenin icmâs?yla sabittir: ?bn-u Hazm, Meratib-ul ?cmâ adl? eserinde el-Krad'a dair sünnetten bir delil bulamad???n? belirttikten sonra bu hususta ??yle demi?tir: "Ancak bu, somut sahih bir icmâd?r. Kesin olan bir ?ey var ki el-Krad, Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in asr?nda vard?, bundan haberdar oldu ve onu ikrar etti. ?ayet bu olmasayd? caiz olmazd?." Ayr?ca el-Haf?z, bunu ?bn-u Hazm'dan Tahlis-ul Habir'de nakletmi?tir.
?cmâ-us sahabe delilerinden biri de ?udur:
Malik, Zeyd ?bn-u Eslem [Radiyallahu Anh]'dan babas?n?n ??yle dedi?ini rivayet etmi?tir: "?mer ?bn-ul Hattab'?n iki o?lu Abdullah ve Ubeydullah Irak'a giden bir orduya kat?l?p sefere ç?kt?lar. D?nü?lerinde Basra emîri Ebu Musa el-E?ari'ye u?rad?lar. Ebu Musa onlarla merhabala??p kolayl?k diledikten sonra dedi ki: "Elimden size faydas? dokunacak bir i? gelseydi mutlaka yapard?m!" Sonra dedi ki: "Evet evet! ?urada Allah'?n mal?ndan bir mal var. Onu Emîr-ul Müminuna g?ndermek istiyorum. Ben onu size krad/mudaraba olarak vereyim. Siz de onunla Irak mallar?ndan sat?n al?n, sonra da Medine'de sat?n. Sermayeyi Emîr-ul Müminuna ?deyin, kar da sizin olsun!" dedi. Bunun üzerine o ikisi: "Bunu yapmak isteriz" dediler ve yapt?lar. Ebu Musa, ?mer [Radiyallahu Anhuma]'ya onlardan mal? almas?n? yazd?. Medine'ye geldikleri vakit mal? satt?lar, kar ettiler. Paray? ?mer'e verdikleri zaman o dedi ki: "Ebu Musa, size borç verdi?i gibi bütün orduya da borç veriyor mu?". O?ullar?, "Hay?r!" dediler. Bunun üzerine ?mer ?bn-ul Hattab dedi ki: "Emir-ul Müminunun iki o?lu oldu?unuz için borç vermi?. Sermayeyi de kâr? da getirin!" Bunun üzerine Abdullah sustu. Ubeydullah ise ??yle dedi: "Ey Emir-ul Müminun! Bu davran?? sana yak??maz! E?er bu sermaye eksilseydi veya kaybolsayd? biz tazmin edecektik." Bunun üzerine ?mer: "Kâr? da getirin!" dedi. Abdullah yine sustu. Ubeydullah ayn? ?ekilde kar?? ç?kt?. Bunun üzerine ?mer'in meclis arkada?lar?ndan bir adam dedi ki: "Ey Emir-ul Müminun! O mal? k?rad (mudaraba) yapsan?z (nas?l olur)?" ?mer de: "Evet, onu mudaraba sayd?m!" deyip sermayeyi ve kâr?n yar?s?n? ald?. Abdullah ile Ubeydullah da di?er yar?s?n? ald?lar." [el-Muvatta] el-Haf?z, isnad?n?n sahih oldu?unu s?yledi. Bu olay sahabenin g?zü ?nünde olmu?tur.
?u olay da k?rad (mudaraba) ile amel etmektir:
Malik, Alâ ?bn-u Abdurrahman'dan o da babas?ndan o da dedesinden ?u olay? rivayet etmi?tir: Osman ?bn-u Affan, Alâ ?bn-u Abdurrahman'?n dedesine kâr? aralar?nda ortak olmak üzere çal??t?rmak için k?rad (mudaraba) olarak mal (sermaye) verdi.
El-Beyhaki, el-Haf?z'?n isnad?n?n güçlü oldu?unu s?yledi?i Sünen-i Kübra'da ?u olay? rivayet etmi?tir: "Hakîm ?bn-u Hazm, mudaraba yoluyla birine bir mal verir, bu malla vadinin g?be?inden geçmemesini, onunla hayvan almamas?n?, denizde ta??mamas?n? ve bunlardan birini yapt???nda mal? tazmin etmesi ?art?n? ko?ard?." Devamla dedi ki: "Emri çi?nendi?inde bunu yapan kimseye tazmin ettirirdi."
Be?incisi: Sulamac?l?k: Bunun delili, Abdullah ?bn-u ?mer [Radiyallahu Anhuma]'dan ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: عَامَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ç?kan meyvenin veya ekinin yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?." [Muttefekun Aleyh]
Alt?nc?s?: Ucret Kar??l??? Ba?kalar? ?çin Cal??mak: Bunun delili Allahuteala'n?n ?u kavlidir: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ "E?er sizin için (çocuk) emzirirlerse, onlara (emziren kad?nlara) ücretlerini veriniz." [et-Talak 6] Ve Ai?e'den rivayet edilen ?u hadistir: اسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيَلِ هَادِياً خِرِّيتاً وَهُوَ عَلَى دِينِ قَوْمِهِ وَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاثِ لَيَالٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Beni Deyl kabilesinden kavminin dini üzere ve usta bir rehber olan bir adam? kiralad?, bineklerini ona verdiler ve üç gece sonra Sevr Ma?aras?'nda (bulu?mak üzere) s?zle?tiler." [el-Buhari, tahric etti]
Yedincisi: Rikâz (Defineler): Bunun delili, Aleyhi's Salatu ve's Selam'?n ?u kavlidir: وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ "Rikâzda (definelerde) be?te bir (zekat) vard?r." [Ebi Hurayra'n?n hadisinden muttefekun aleyh]
??te yedi halle ilgili bu deliller, mülk edinmenin ilk sebebi olan çal??man?n delilleridir.
?kinci Sebep: ?rs/Miras: Bunun delili Allahuteala'n?n ?u kavlidir: يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ "Allah size, çocuklar?n?z hakk?nda erke?e, kad?n?n pay?n?n iki misli (miras vermenizi) emreder. (Cocuklar) ikiden fazla kad?n iseler ?lünün b?rakt???n?n üçte ikisi onlar?nd?r." [en-Nisâ 11] Ve irs/miras hakk?ndaki di?er ayetler ve hadislerdir.
Uçüncü Sebep: Ya?amak ?çin Mala ?htiyaç: Bunun delili, çocuk veya çal??maya muktedir olmayan bir kimse gibi fiilen veya çal??maya muktedir oldu?u halde i? bulamayan bir kimse gibi hükmen kazanmaktan aciz oldu?unda bu kimselere verilmesi vacip olmas? bak?m?ndan nafakan?n delilidir. Zira ?eriat, bu kimselerin nafakas?n? ?nce akrabalar?na sonra Beyt-ul Mâl'e vacip k?lm??t?r. Dolay?s?yla bunun delilleri, nafaka olarak ald???, yani ya?amak için ald??? bu mala sahip oldu?una dair bir delildir.
D?rdüncü Sebep: Devletin Mal?ndan Tebaaya Vermesi: Tebaaya arazi ikta etmesi, borçlar?n? ?demesi veya çiftçilere yard?m amac?yla para vermesi gibidir. ?ktan?n delili Bilal el-Mezni'den rivayet edilen ?u hadistir: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Akik denilen arazinin hepsini Bilal'e ikta etti." [Ebu Ubeyd, el-Emval'de tahric etti] Ve Amr ?bn-u ?uayb'tan ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَاساً مِنْ مُزْيَنَةِ أَوْ جُهَيْنَةِ أَرْضاً "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Müzeyne'den veya Cüheyne'den baz? insanlara bir arazi ikta etti." [Ebu Yusuf, el-Harac kitab?nda tahric etti] Borçlar?n? ?demeleri amac?yla insanlara para verilmesine gelince; Allah, zekat paylar?ndan borçlulara da tahsis etmi?tir. Zira ??yle buyurmu?tur: وَالْغَارِمِينَ "…borçlulara…" [Et-Tevbe 60] Yine Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurmu?tur: فَمَنْ تَرَكَ دَيْناً فَعَلَيَّ، وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ "Kim bir borç b?rak?rsa bana aittir. Kim de bir mal b?rak?rsa varislerine aittir." [Ebi Hurayra hadisinden muttefekun aleyh] Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, [فَعَلَيَّ] "Bana aittir" kavlinin manas? devlete, yani Beyt-ul Mâl'e ait demektir. Ciftçilere ziraat amaçl? para verilmesine gelince; ?mer ?bn-ul Hattab, arazilerini ekmede ve ihtiyaçlar?n? gidermede Irakl? çiftçilere yard?mc? olmak için geri almamak üzere Beyt-ul Mâl'den onlara para vermi?tir. Bu da kar?? ç?k?lacak ?eylerden olmas?na ra?men hiçbir kimse buna kar?? ç?kmam??t?r. Dolay?s?yla bu, bir icmâd?r.
??te bu üç hal: ?kta, borç ?demek için para almak ve ziraat yard?m? için para almak mülk edinme sebeplerindendir. Mubahlardan olan her ?eyde imam?n kendi g?rü?üne ve içtihad?na g?re mal tasarrufunda bulunma hakk? vard?r. Dolay?s?yla kendisine mal?n sarf edildi?i kimse, bu hibe sayesinde ona sahip olur.
Be?inci Sebep: Fertlerin Mal Mukabilinde Olmadan Veya Gayret Sarf Etmeden Ald?klar? Mallar: ?u Be? Hali Kapsar:
Birincisi: Hediye, hibe ve vasiyet gibi fertlerin birbirleriyle olan ili?kisidir. Ebi Humayd es-Sâidî'den ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ غَزْوَةَ تَبُوكَ... وَأَهْدَى مَلِكُ أَيْلَةَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ بَغْلَةً بَيْضَاءَ وَكَسَاهُ بُرْدًا "Tebuk gazvesinde Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ile birlikte sava?t?k…Eyle Meliki, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e beyaz bir kat?r hediye etti ve ona bir bürde giydirdi." [el-Buhari, tahric etti] Dolay?s?yla bu hadis, hediyenin caiz oldu?una dair bir delildir. Yine Aleyhi's Salatu ve's Selam ??yle buyurmu?tur: تَهَادَوْا تَحَابُّوا "Birbirinizle hediyele?in ki birbirinizi sevesiniz." [el-Buhari, Ebi Hurayra kanal?yla el-Edeb-il Mufred'de tahric etti] Ayn? ?ekilde bu hadisi el-Beyhaki, kendi kanal?yla tahric etti. Bu da hediyenin mubahl???na delalet etmektedir. Ve ??yle buyurmu?tur: لاَ يَرْجِعْ أَحَدُكُمْ فِي هِبَتِهِ إِلاَّ الْوَالِدَ مِنْ وَلَدِهِ "Baban?n çocu?una (verdi?i hibeden d?nmesi) d???nda sizden biriniz hibesinden vazgeçmesin." [?bn-u Mace, Amr ?bn-u ?uayb'tan o da babas?ndan o da dedesinden olan kanalla tahric etti] Ve ??yle buyurmu?tur: الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْعَائِدِ فِي قَيْئِهِ "Hibesinden d?nen kusmu?una d?nen gibidir." [?bn-u Abbas kanal?yla muttefekun aleyh] Bu da hibenin mubahl???na delalet etmektedir. Yine Aleyhi's Salatu ve's Selam, Sa'd ?bbn-u Malik'e ??yle demi?tir: أَوْصِ بِالثُّلُثِ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ "Uçte birini vasiyet et. Uçte bir de çok ama." [Sa'd kanal?yla muttefekun aleyh] Dolay?s?yla bu hadis vasiyetin mubahl???na delildir.
?kinci Hal: ?ldürme ve yaralama diyeti gibi zarar bedeli olarak mal hak etmektir. Allahuteala ??yle buyurdu: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ "Yanl??l?kla bir mümini ?ldüren kimseye (ceza olarak) bir mümin k?le azat etmek ve ?ldürülenin ehline teslim edilmek üzere bir diyet icap eder." [en-Nisâ 92] Aleyhi's Salatu ve's Selam ??yle buyurdu: فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ "Di?te be? deve diyet vard?r." [el-Beyhaki tahric etti ve ?bn-u Hibban ile el-Hakim sahihledi] Ve ??yle buyurdu: فِي دِيَةِ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنْ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ "El ve ayak parmaklar?n?n diyeti ayn? olup her bir parmak için on devedir." [Tirmizi, ?bn-u Abbas kanal?yla tahric etti ve hasen sahih dedi] El-Beyhaki, bu hadisin bir benzerini Ebi Bekir ?bn-u Muhammed'in kitab?nda tahric etti. ??te maktulün bu diyeti ailesine, uzvun diyeti ise sahibine aittir.
Uçüncü Hal: Mihri ve mihirle ilintili aksesuarlar? hak etmek. Allahuteala ??yle buyurdu: وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً "Kad?nlara mehirlerini g?nül ho?nutlu?u ile veriniz." [en-Nisâ 4] Dolay?s?yla kad?n, nikah akdi yap?l?r yap?lmaz mihre sahip olur.
D?rdüncü Hal: Lükâta/Buluntu. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e buluntu hakk?nda soruldu?unda ??yle buyurdu: مَا كَانَ مِنْهَا فِي طَرِيقِ الْمِيتَاءِ أَوْ الْقَرْيَةِ الْجَامِعَةِ فَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَأْتِ فَهِيَ لَكَ "Herkesin gelip geçti?i bir yolda ya da meskun bir k?yde olan buluntuyu bir sene boyu tan?t (beklet). E?er sahibi gelirse onu ona ver. ?ayet gelmezse o senindir." [Ebu Davud, Abdullah ?bn-u Amr ?bn-ul As kanal?yla tahric etti] El-Mîta: Takip edilen yoldur. Iyâd ?bn-u Hamâr'dan Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in ??yle buyurdu?u rivayet edildi: مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَلْيُشْهِدْ ذَوَيْ عَدْلٍ وَلْيَحْفَظْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا فَلاَ يَكْتُمْ وَهُوَ أَحَقُّ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَجِئْ صَاحِبُهَا فَإِنَّهُ مَالُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ "Kim bir buluntu ele geçirirse buna adalet sahibi birini ?ahit k?ls?n, torbas?n? ve ba??n? korusun. Sahibi gelirse gizlemesin. O ona daha müstahakt?r. Sahibi gelmezse o Allah'?n mal?d?r onu diledi?ine verir." [Ahmed, sahih isnadla tahric etti] Dolay?s?yla buluntuyu ele geçiren kimse ?artlar?na g?re ona sahip olur.
Be?inci Hal: Halifenin, muavinlerin, valilerin ve di?er y?neticilerin tavitleri: ?bn-u Hi?am, Sîret'te ??yle dedi?ini tahric etmi?tir: Bana Zeyd ?bn-u Eslem'in ??yle dedi?i ula?t?: لَمَّا اسْتَعْمَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عِتَابَ بْنَ أُسَيْدٍ عَلَى مَكَّةَ رَزَقَهُ كُلَّ يَوْمٍ دِرْهَماً، فَقَامَ عِتَابٌ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَجَاعَ اللهُ كَبِدَ مَنْ جَاعَ عَلَى دِرْهَمٍ، فَقَدْ رَزَقَنِي اللهُ دِرْهَماً كُلَّ يَوْمٍ، فَلَيْسَتْ بِيَ حَاجَةٌ إِلَى أَحَدٍ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Itâb ?bn-u Useyd'i Mekke üzerine amil olarak g?revlendirince ona her gün bir dirhem verdi. Bunun üzerine Itâb aya?a kalkt? ve insanlara bir konu?ma yaparak ??yle dedi: Ey insanlar! Allah, bir dirhemle doymayan kimsenin karn?n? aç b?raks?n. Allah beni her gün bir dirhemle r?z?kland?rd?, art?k hiçbir kimseye ihtiyac?m yok." ?bn-u Sa'd, et-Tabakat'ta ravileri sika olan isnatla ?unu rivayet etti: لَمَّا اسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ أَصْبَحَ غَادِياً إِلَى السُّوقِ، عَلَى رَأْسِهِ أَثْوابٌ يَتَّجِرُ بِهَا، فَلَقِيَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الجَرَّاحِ فَقَالَ: كَيْفَ تَصْنَعُ هَذَا وَقَدْ وُلِّيتَ أَمْرَ الْمُسْلِمِينَ؟ قَالَ: فَمِنْ أَيْنَ أُطْعِمُ عِيَالِي؟ قَالُوا: نَفْرِضُ لَكَ، فَفَرَضُوا لَهُ كُلَّ يَوْمٍ شَطْرَ شَاةٍ "Ebu Bekir, halife tayin edilince ba??nda ticaretini yapt??? elbiselerle pazara gider oldu. Derken ?mer ?bn-ul Hattab ile Ebu Ubeyda ?bn-u Cerrah ile kar??la?t?. ?mer dedi ki: "Müslümanlar?n y?netimine atand???n halde bunu nas?l yapars?n?" Ebu Bekir dedi ki: "Ailemi nereden doyuray?m?" Dediler ki: "Sana (tavit) tahsis edelim." B?ylece ona her gün bir koyunun yar?s?n? (tavit olarak) tahsis ettiler." [?bn-u Hacer, Feth-ul Bâri'de ve ez-Zeylaî bir benzerini Nasb-ur Râye'de tahric etti] Dolay?s?yla bu, halifeye tavit verilece?ine dair sahabenin bir icmâs?d?r. Dolay?s?yla halife, valiler ve amiller kendilerine verilen bu tavite sahip olurlar. Dolay?s?yla bu, mülk edinme sebeplerinden olup bir ücret de?ildir. Dolay?s?yla da ücretlinin tutulmas? bab?na girmez.
Bu be? hal, mülk edinme sebeplerinden be?inci sebebin kapsad??? hallerdir. ??te bu be? mülk edinme sebebi ile ilgili deliller, istikra sonucunda sabit olan deliller olup bunlar?n d???nda mülk edinme sebebi bulunmamaktad?r. Mülk edinmeye ili?kin ?eri izin bunlard?r. Ticaret, sanayi ve ziraat gibi bu be? sebebin d???ndakiler ise mülkü artt?rman?n sebepleridir, mülk edinmenin sebebi de?ildir. B?ylece bu maddenin delilleri ortaya ç?km?? olur.
Bu madde, me?ru mülk edinme sebeplerini, yani ?âri'nin içerisinde maldan faydalanmaya izin verdi?i halleri aç?klamaktad?r. Bu hallerin, fiilen mülk edinmenin sebepleri olup mülkü artt?rman?n sebepleri olmad???n?n da bilinmesi kaç?n?lmazd?r. Zira ?âri, mülk edinmenin sebeplerini, yani mal?n asl?na sahip olman?n sebeplerini, yani sahibi olmad??? bir mal?n ki?i taraf?ndan kendisiyle mülk edinmesinin gerçekle?ti?i sebebi aç?klad??? gibi mülkiyeti artt?rman?n sebeplerini, yani mülk edinilen mal? artt?rman?n sebeplerini de aç?klam??t?r. ?eriat, her bir mülke ve mülkü artt?rmaya ili?kin hükümler getirmi?tir. Zira al??-veri? ve icara gibi akitler, mal? artt?rmaya, yani mülkiyeti artt?rmaya ili?kin hükümlerdendir. Avc?l?k ve mudaraba gibi i?ler ise mülke, yani mal?n asl?na sahip olmaya ili?kin hükümlerdendir. Dolay?s?yla bu madde, mülkiyeti artt?rman?n sebeplerini de?il mülk edinmenin sebeplerini aç?klamaktad?r.
Bu maddenin delili ise ?âri'nin maldan faydalanma hakk?ndaki iznini aç?klayan delillerin istikra edilmesidir. Yani fiili mülkiyetin delillerinin istikra edilmesidir. ?stikra sonucunda ise mülk edinme sebeplerinin be? oldu?u ve mülk edinme sebeplerinin tamam?n?n bu be?inden birinin alt?na girdi?i g?rülür. Bu be? sebebin delillerine gelince;
Birinci Sebep: Cal??mak: Bunun delilleri; ferdin çal??arak mala sahip oldu?u, yani aslen mal?n mülk edinilmesinin çal??makla gerçekle?ti?i hallerle ilgili delillerdir. Bu haller ise yedi olup ?unlard?r:
Birincisi: Mevat Arazinin ?hya Edilmesi: Bunun delili; Aleyhi's Salatu ve's Selam'?n ?u kavlidir: مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ "Her kim mevat bir araziyi ihya ederse o onundur." [Ahmed ile Tirmizi, sahih isnatla tahric ettikleri gibi el-Buhari, ?mer'den ta'lik olarak tahric etti] Ve ?u kavlidir: مَنْ عَمَّرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ "Her kim birine ait olmayan bir araziyi imar ederse o ona daha müstahakt?r." [el-Buhari, Ai?e Radiyallahu Anhâ kanal?yla tahric etti] Ve ?u kavlidir: مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَهُ "Her kim bir araziye duvar çekerse o onundur." [Ahmed ve Ebu Davud, ?bn-u Carud ile ez-Zeyn'in sahihledi?i isnadla tahric ettiler] Mevat arazi ise üzerinde birisinin mülkü oldu?unun g?rünmedi?i gibi çevirme veya ekme veya imar veya benzerleri gibi üzerinde bir ?eyin eserinin g?rünmedi?i arazidir. Bu arazinin ihya edilmesi ise ekmek, a?açland?rmak, bina yapmak ve benzerleri gibi imar? g?steren herhangi bir ?eyle mümkündür. Keza çit veya duvar veya kaz?k veya benzerleri gibi üzerine elin konuldu?unu g?steren bir ?ey koymak da ihya etmek gibidir.
B?ylece ihya eden ister Müslüman olsun isterse zimmet ehlinden olsun tebaan?n her bir ferdi mevat bir araziyi ihya edebilir ve ?eri hükümlere g?re ona sahip olabilir. Cünkü yukar?daki nasslar, genel olup tebaan?n tüm fertlerini kapsamaktad?r.
?kincisi: Avlanmak: Bunun delili; Allahuteala'n?n ?u kavlidir: وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا "?hramdan ç?kt???n?z zaman avlan?n." [el-Mâide 2] Ve ?u kavlidir: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ "Deniz av? yapmak size helal k?l?nd?." [el-Mâide 96] Dolay?s?yla av, bu husustaki ?eri hükümlere g?re avlanan kimsenin mülkü olmaktad?r.
Uçüncüsü: Komisyonculuk ve Arac?l?k: Bunun delili; Kinanl? Kays ?bn-u Garze'nin ??yle dedi?inin rivayet edilmesidir: "Biz Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda Medine sokaklar?nda mal sat?yor ve kendimizi komisyoncu olarak isimlendiriyorduk. Derken Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ç?kageldi ve bizi kendimizden daha güzel bir isimle isimlendirdi. ??yle dedi: يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، إِنَّ هَذَا الْبَيْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلْفُ، فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ "Ey tacirler toplulu?u! Al??-veri?e bo? laf ve yemin kar??abilir. O halde sat???n?za sadaka kar??t?r?n." [Ahmed, sahih isnadla tahric etti]
D?rdüncüsü: Mudaraba (el-Krad): Bunun delili; rivayet edildi?ine g?re; "Abdulmuttalib o?lu Abbas [Radiyallahu Anh], mudaraba amaçl? bir mal verdi?inde mudar?ba, bu mal ile deniz yolculu?una ç?kmamas?n?, hiç bir vadiye inmemesini, ya? karaci?er almamas?n?, mudar?b bunu yapt???nda tazmin ?art? ko?ard?: فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللهِ فَاسْتَحْسَنَهُ "Bu husus Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e ula??nca, bunu güzel buldu." El-Haf?z, bu hadis hakk?nda (el-Beyhaki, zay?f dedi?i bir isnatla rivayet etti) demesine ra?men mudaraba (el-Krad), sahabenin icmâs?yla sabittir: ?bn-u Hazm, Meratib-ul ?cmâ adl? eserinde el-Krad'a dair sünnetten bir delil bulamad???n? belirttikten sonra bu hususta ??yle demi?tir: "Ancak bu, somut sahih bir icmâd?r. Kesin olan bir ?ey var ki el-Krad, Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in asr?nda vard?, bundan haberdar oldu ve onu ikrar etti. ?ayet bu olmasayd? caiz olmazd?." Ayr?ca el-Haf?z, bunu ?bn-u Hazm'dan Tahlis-ul Habir'de nakletmi?tir.
?cmâ-us sahabe delilerinden biri de ?udur:
Malik, Zeyd ?bn-u Eslem [Radiyallahu Anh]'dan babas?n?n ??yle dedi?ini rivayet etmi?tir: "?mer ?bn-ul Hattab'?n iki o?lu Abdullah ve Ubeydullah Irak'a giden bir orduya kat?l?p sefere ç?kt?lar. D?nü?lerinde Basra emîri Ebu Musa el-E?ari'ye u?rad?lar. Ebu Musa onlarla merhabala??p kolayl?k diledikten sonra dedi ki: "Elimden size faydas? dokunacak bir i? gelseydi mutlaka yapard?m!" Sonra dedi ki: "Evet evet! ?urada Allah'?n mal?ndan bir mal var. Onu Emîr-ul Müminuna g?ndermek istiyorum. Ben onu size krad/mudaraba olarak vereyim. Siz de onunla Irak mallar?ndan sat?n al?n, sonra da Medine'de sat?n. Sermayeyi Emîr-ul Müminuna ?deyin, kar da sizin olsun!" dedi. Bunun üzerine o ikisi: "Bunu yapmak isteriz" dediler ve yapt?lar. Ebu Musa, ?mer [Radiyallahu Anhuma]'ya onlardan mal? almas?n? yazd?. Medine'ye geldikleri vakit mal? satt?lar, kar ettiler. Paray? ?mer'e verdikleri zaman o dedi ki: "Ebu Musa, size borç verdi?i gibi bütün orduya da borç veriyor mu?". O?ullar?, "Hay?r!" dediler. Bunun üzerine ?mer ?bn-ul Hattab dedi ki: "Emir-ul Müminunun iki o?lu oldu?unuz için borç vermi?. Sermayeyi de kâr? da getirin!" Bunun üzerine Abdullah sustu. Ubeydullah ise ??yle dedi: "Ey Emir-ul Müminun! Bu davran?? sana yak??maz! E?er bu sermaye eksilseydi veya kaybolsayd? biz tazmin edecektik." Bunun üzerine ?mer: "Kâr? da getirin!" dedi. Abdullah yine sustu. Ubeydullah ayn? ?ekilde kar?? ç?kt?. Bunun üzerine ?mer'in meclis arkada?lar?ndan bir adam dedi ki: "Ey Emir-ul Müminun! O mal? k?rad (mudaraba) yapsan?z (nas?l olur)?" ?mer de: "Evet, onu mudaraba sayd?m!" deyip sermayeyi ve kâr?n yar?s?n? ald?. Abdullah ile Ubeydullah da di?er yar?s?n? ald?lar." [el-Muvatta] el-Haf?z, isnad?n?n sahih oldu?unu s?yledi. Bu olay sahabenin g?zü ?nünde olmu?tur.
?u olay da k?rad (mudaraba) ile amel etmektir:
Malik, Alâ ?bn-u Abdurrahman'dan o da babas?ndan o da dedesinden ?u olay? rivayet etmi?tir: Osman ?bn-u Affan, Alâ ?bn-u Abdurrahman'?n dedesine kâr? aralar?nda ortak olmak üzere çal??t?rmak için k?rad (mudaraba) olarak mal (sermaye) verdi.
El-Beyhaki, el-Haf?z'?n isnad?n?n güçlü oldu?unu s?yledi?i Sünen-i Kübra'da ?u olay? rivayet etmi?tir: "Hakîm ?bn-u Hazm, mudaraba yoluyla birine bir mal verir, bu malla vadinin g?be?inden geçmemesini, onunla hayvan almamas?n?, denizde ta??mamas?n? ve bunlardan birini yapt???nda mal? tazmin etmesi ?art?n? ko?ard?." Devamla dedi ki: "Emri çi?nendi?inde bunu yapan kimseye tazmin ettirirdi."
Be?incisi: Sulamac?l?k: Bunun delili, Abdullah ?bn-u ?mer [Radiyallahu Anhuma]'dan ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: عَامَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ç?kan meyvenin veya ekinin yar?s? kar??l???nda Hayber halk? ile muamele yapt?." [Muttefekun Aleyh]
Alt?nc?s?: Ucret Kar??l??? Ba?kalar? ?çin Cal??mak: Bunun delili Allahuteala'n?n ?u kavlidir: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ "E?er sizin için (çocuk) emzirirlerse, onlara (emziren kad?nlara) ücretlerini veriniz." [et-Talak 6] Ve Ai?e'den rivayet edilen ?u hadistir: اسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيَلِ هَادِياً خِرِّيتاً وَهُوَ عَلَى دِينِ قَوْمِهِ وَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاثِ لَيَالٍ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Beni Deyl kabilesinden kavminin dini üzere ve usta bir rehber olan bir adam? kiralad?, bineklerini ona verdiler ve üç gece sonra Sevr Ma?aras?'nda (bulu?mak üzere) s?zle?tiler." [el-Buhari, tahric etti]
Yedincisi: Rikâz (Defineler): Bunun delili, Aleyhi's Salatu ve's Selam'?n ?u kavlidir: وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ "Rikâzda (definelerde) be?te bir (zekat) vard?r." [Ebi Hurayra'n?n hadisinden muttefekun aleyh]
??te yedi halle ilgili bu deliller, mülk edinmenin ilk sebebi olan çal??man?n delilleridir.
?kinci Sebep: ?rs/Miras: Bunun delili Allahuteala'n?n ?u kavlidir: يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ "Allah size, çocuklar?n?z hakk?nda erke?e, kad?n?n pay?n?n iki misli (miras vermenizi) emreder. (Cocuklar) ikiden fazla kad?n iseler ?lünün b?rakt???n?n üçte ikisi onlar?nd?r." [en-Nisâ 11] Ve irs/miras hakk?ndaki di?er ayetler ve hadislerdir.
Uçüncü Sebep: Ya?amak ?çin Mala ?htiyaç: Bunun delili, çocuk veya çal??maya muktedir olmayan bir kimse gibi fiilen veya çal??maya muktedir oldu?u halde i? bulamayan bir kimse gibi hükmen kazanmaktan aciz oldu?unda bu kimselere verilmesi vacip olmas? bak?m?ndan nafakan?n delilidir. Zira ?eriat, bu kimselerin nafakas?n? ?nce akrabalar?na sonra Beyt-ul Mâl'e vacip k?lm??t?r. Dolay?s?yla bunun delilleri, nafaka olarak ald???, yani ya?amak için ald??? bu mala sahip oldu?una dair bir delildir.
D?rdüncü Sebep: Devletin Mal?ndan Tebaaya Vermesi: Tebaaya arazi ikta etmesi, borçlar?n? ?demesi veya çiftçilere yard?m amac?yla para vermesi gibidir. ?ktan?n delili Bilal el-Mezni'den rivayet edilen ?u hadistir: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Akik denilen arazinin hepsini Bilal'e ikta etti." [Ebu Ubeyd, el-Emval'de tahric etti] Ve Amr ?bn-u ?uayb'tan ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ نَاساً مِنْ مُزْيَنَةِ أَوْ جُهَيْنَةِ أَرْضاً "Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Müzeyne'den veya Cüheyne'den baz? insanlara bir arazi ikta etti." [Ebu Yusuf, el-Harac kitab?nda tahric etti] Borçlar?n? ?demeleri amac?yla insanlara para verilmesine gelince; Allah, zekat paylar?ndan borçlulara da tahsis etmi?tir. Zira ??yle buyurmu?tur: وَالْغَارِمِينَ "…borçlulara…" [Et-Tevbe 60] Yine Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ??yle buyurmu?tur: فَمَنْ تَرَكَ دَيْناً فَعَلَيَّ، وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ "Kim bir borç b?rak?rsa bana aittir. Kim de bir mal b?rak?rsa varislerine aittir." [Ebi Hurayra hadisinden muttefekun aleyh] Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in, [فَعَلَيَّ] "Bana aittir" kavlinin manas? devlete, yani Beyt-ul Mâl'e ait demektir. Ciftçilere ziraat amaçl? para verilmesine gelince; ?mer ?bn-ul Hattab, arazilerini ekmede ve ihtiyaçlar?n? gidermede Irakl? çiftçilere yard?mc? olmak için geri almamak üzere Beyt-ul Mâl'den onlara para vermi?tir. Bu da kar?? ç?k?lacak ?eylerden olmas?na ra?men hiçbir kimse buna kar?? ç?kmam??t?r. Dolay?s?yla bu, bir icmâd?r.
??te bu üç hal: ?kta, borç ?demek için para almak ve ziraat yard?m? için para almak mülk edinme sebeplerindendir. Mubahlardan olan her ?eyde imam?n kendi g?rü?üne ve içtihad?na g?re mal tasarrufunda bulunma hakk? vard?r. Dolay?s?yla kendisine mal?n sarf edildi?i kimse, bu hibe sayesinde ona sahip olur.
Be?inci Sebep: Fertlerin Mal Mukabilinde Olmadan Veya Gayret Sarf Etmeden Ald?klar? Mallar: ?u Be? Hali Kapsar:
Birincisi: Hediye, hibe ve vasiyet gibi fertlerin birbirleriyle olan ili?kisidir. Ebi Humayd es-Sâidî'den ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ غَزْوَةَ تَبُوكَ... وَأَهْدَى مَلِكُ أَيْلَةَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ بَغْلَةً بَيْضَاءَ وَكَسَاهُ بُرْدًا "Tebuk gazvesinde Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ile birlikte sava?t?k…Eyle Meliki, Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e beyaz bir kat?r hediye etti ve ona bir bürde giydirdi." [el-Buhari, tahric etti] Dolay?s?yla bu hadis, hediyenin caiz oldu?una dair bir delildir. Yine Aleyhi's Salatu ve's Selam ??yle buyurmu?tur: تَهَادَوْا تَحَابُّوا "Birbirinizle hediyele?in ki birbirinizi sevesiniz." [el-Buhari, Ebi Hurayra kanal?yla el-Edeb-il Mufred'de tahric etti] Ayn? ?ekilde bu hadisi el-Beyhaki, kendi kanal?yla tahric etti. Bu da hediyenin mubahl???na delalet etmektedir. Ve ??yle buyurmu?tur: لاَ يَرْجِعْ أَحَدُكُمْ فِي هِبَتِهِ إِلاَّ الْوَالِدَ مِنْ وَلَدِهِ "Baban?n çocu?una (verdi?i hibeden d?nmesi) d???nda sizden biriniz hibesinden vazgeçmesin." [?bn-u Mace, Amr ?bn-u ?uayb'tan o da babas?ndan o da dedesinden olan kanalla tahric etti] Ve ??yle buyurmu?tur: الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْعَائِدِ فِي قَيْئِهِ "Hibesinden d?nen kusmu?una d?nen gibidir." [?bn-u Abbas kanal?yla muttefekun aleyh] Bu da hibenin mubahl???na delalet etmektedir. Yine Aleyhi's Salatu ve's Selam, Sa'd ?bbn-u Malik'e ??yle demi?tir: أَوْصِ بِالثُّلُثِ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ "Uçte birini vasiyet et. Uçte bir de çok ama." [Sa'd kanal?yla muttefekun aleyh] Dolay?s?yla bu hadis vasiyetin mubahl???na delildir.
?kinci Hal: ?ldürme ve yaralama diyeti gibi zarar bedeli olarak mal hak etmektir. Allahuteala ??yle buyurdu: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ "Yanl??l?kla bir mümini ?ldüren kimseye (ceza olarak) bir mümin k?le azat etmek ve ?ldürülenin ehline teslim edilmek üzere bir diyet icap eder." [en-Nisâ 92] Aleyhi's Salatu ve's Selam ??yle buyurdu: فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ "Di?te be? deve diyet vard?r." [el-Beyhaki tahric etti ve ?bn-u Hibban ile el-Hakim sahihledi] Ve ??yle buyurdu: فِي دِيَةِ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنْ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ "El ve ayak parmaklar?n?n diyeti ayn? olup her bir parmak için on devedir." [Tirmizi, ?bn-u Abbas kanal?yla tahric etti ve hasen sahih dedi] El-Beyhaki, bu hadisin bir benzerini Ebi Bekir ?bn-u Muhammed'in kitab?nda tahric etti. ??te maktulün bu diyeti ailesine, uzvun diyeti ise sahibine aittir.
Uçüncü Hal: Mihri ve mihirle ilintili aksesuarlar? hak etmek. Allahuteala ??yle buyurdu: وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً "Kad?nlara mehirlerini g?nül ho?nutlu?u ile veriniz." [en-Nisâ 4] Dolay?s?yla kad?n, nikah akdi yap?l?r yap?lmaz mihre sahip olur.
D?rdüncü Hal: Lükâta/Buluntu. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'e buluntu hakk?nda soruldu?unda ??yle buyurdu: مَا كَانَ مِنْهَا فِي طَرِيقِ الْمِيتَاءِ أَوْ الْقَرْيَةِ الْجَامِعَةِ فَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَأْتِ فَهِيَ لَكَ "Herkesin gelip geçti?i bir yolda ya da meskun bir k?yde olan buluntuyu bir sene boyu tan?t (beklet). E?er sahibi gelirse onu ona ver. ?ayet gelmezse o senindir." [Ebu Davud, Abdullah ?bn-u Amr ?bn-ul As kanal?yla tahric etti] El-Mîta: Takip edilen yoldur. Iyâd ?bn-u Hamâr'dan Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]'in ??yle buyurdu?u rivayet edildi: مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَلْيُشْهِدْ ذَوَيْ عَدْلٍ وَلْيَحْفَظْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا فَلاَ يَكْتُمْ وَهُوَ أَحَقُّ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَجِئْ صَاحِبُهَا فَإِنَّهُ مَالُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ "Kim bir buluntu ele geçirirse buna adalet sahibi birini ?ahit k?ls?n, torbas?n? ve ba??n? korusun. Sahibi gelirse gizlemesin. O ona daha müstahakt?r. Sahibi gelmezse o Allah'?n mal?d?r onu diledi?ine verir." [Ahmed, sahih isnadla tahric etti] Dolay?s?yla buluntuyu ele geçiren kimse ?artlar?na g?re ona sahip olur.
Be?inci Hal: Halifenin, muavinlerin, valilerin ve di?er y?neticilerin tavitleri: ?bn-u Hi?am, Sîret'te ??yle dedi?ini tahric etmi?tir: Bana Zeyd ?bn-u Eslem'in ??yle dedi?i ula?t?: لَمَّا اسْتَعْمَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ عِتَابَ بْنَ أُسَيْدٍ عَلَى مَكَّةَ رَزَقَهُ كُلَّ يَوْمٍ دِرْهَماً، فَقَامَ عِتَابٌ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَجَاعَ اللهُ كَبِدَ مَنْ جَاعَ عَلَى دِرْهَمٍ، فَقَدْ رَزَقَنِي اللهُ دِرْهَماً كُلَّ يَوْمٍ، فَلَيْسَتْ بِيَ حَاجَةٌ إِلَى أَحَدٍ "Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], Itâb ?bn-u Useyd'i Mekke üzerine amil olarak g?revlendirince ona her gün bir dirhem verdi. Bunun üzerine Itâb aya?a kalkt? ve insanlara bir konu?ma yaparak ??yle dedi: Ey insanlar! Allah, bir dirhemle doymayan kimsenin karn?n? aç b?raks?n. Allah beni her gün bir dirhemle r?z?kland?rd?, art?k hiçbir kimseye ihtiyac?m yok." ?bn-u Sa'd, et-Tabakat'ta ravileri sika olan isnatla ?unu rivayet etti: لَمَّا اسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ أَصْبَحَ غَادِياً إِلَى السُّوقِ، عَلَى رَأْسِهِ أَثْوابٌ يَتَّجِرُ بِهَا، فَلَقِيَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الجَرَّاحِ فَقَالَ: كَيْفَ تَصْنَعُ هَذَا وَقَدْ وُلِّيتَ أَمْرَ الْمُسْلِمِينَ؟ قَالَ: فَمِنْ أَيْنَ أُطْعِمُ عِيَالِي؟ قَالُوا: نَفْرِضُ لَكَ، فَفَرَضُوا لَهُ كُلَّ يَوْمٍ شَطْرَ شَاةٍ "Ebu Bekir, halife tayin edilince ba??nda ticaretini yapt??? elbiselerle pazara gider oldu. Derken ?mer ?bn-ul Hattab ile Ebu Ubeyda ?bn-u Cerrah ile kar??la?t?. ?mer dedi ki: "Müslümanlar?n y?netimine atand???n halde bunu nas?l yapars?n?" Ebu Bekir dedi ki: "Ailemi nereden doyuray?m?" Dediler ki: "Sana (tavit) tahsis edelim." B?ylece ona her gün bir koyunun yar?s?n? (tavit olarak) tahsis ettiler." [?bn-u Hacer, Feth-ul Bâri'de ve ez-Zeylaî bir benzerini Nasb-ur Râye'de tahric etti] Dolay?s?yla bu, halifeye tavit verilece?ine dair sahabenin bir icmâs?d?r. Dolay?s?yla halife, valiler ve amiller kendilerine verilen bu tavite sahip olurlar. Dolay?s?yla bu, mülk edinme sebeplerinden olup bir ücret de?ildir. Dolay?s?yla da ücretlinin tutulmas? bab?na girmez.
Bu be? hal, mülk edinme sebeplerinden be?inci sebebin kapsad??? hallerdir. ??te bu be? mülk edinme sebebi ile ilgili deliller, istikra sonucunda sabit olan deliller olup bunlar?n d???nda mülk edinme sebebi bulunmamaktad?r. Mülk edinmeye ili?kin ?eri izin bunlard?r. Ticaret, sanayi ve ziraat gibi bu be? sebebin d???ndakiler ise mülkü artt?rman?n sebepleridir, mülk edinmenin sebebi de?ildir. B?ylece bu maddenin delilleri ortaya ç?km?? olur.