?çtihat, farz-? kifayedir. ?çtihat ?artlar?na sahip olan her Müslüman?n içtihat yapma hakk? vard?r.
Madde 9
Evidence
?slami ?eriat, ?âri’nin hitab?ndan -yani Allah’?n Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e vahyetti?i nasslardan- ?er’i hükümleri istinbat etmek için içtihad? Müslümanlara farz k?lm??t?r. ?çtihad?n farz olu?u müteaddit hadislerle sabittir. Aleyhi’s Salatu ve’s Selam, ??yle buyurmu?tur: إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ “Hakim hüküm verdi?inde içtihat eder sonra da isabet ederse ona iki ecir vard?r. Hüküm verdi?inde içtihat eder sonra da hata ederse ona bir ecir vard?r.” [Amr ?bn-ul As kanal?yla muttefekun aleyh] Ve ??yle buyurmu?tur: وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّارِ “?nsanlara cehaletle hükmeden bir ki?i cehennemdedir.” [Sünen sahipleri, el-Hakim ve Taberani tahric etti. Senedi sahihtir] Dolay?s?yla bu hadis, kâd?n?n ne ile hükmetti?ini bilmesi gerekti?ine dair tekidi ifade etmektedir. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ?bn-u Mesud’a ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: اقْضِ بِالْكِتَابِ وَالسُّـنَّةِ إِذَا وَجَدْتَهُمَا، فَإِذَا لَمْ تَجِدِ الحُكْمَ فِيهِمَا فَاجْتَهِدْ رَأْيَكَ “(Hükmü) kitap ve sünnette buldu?un zaman bunlarla hükmet. Hükmü bunlarda bulamad???n zaman g?rü?ünle içtihat et.” [el-Emadî el-Ahkam’da ve er-Râzi el-Mahsul’da zikretti] Aleyhi’s Salatu ve’s Selam’dan Yemen’e vali olarak g?nderdi?i Muaz ve Ebi Musa el-E?ari’ye ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: بِمَ تَقْضِيَانِ؟ فَقَالاَ: إِنْ لَمْ نَجِدِ الحُكْمَ فِي الكِتَابِ وَلاَ السُّـنَّةِ قِسْنَا الأَمْرَ بِالأَمْرِ، فَمَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الـحَـقِّ عَمِلْنَا بِهِ “Ne ile hükmedeceksiniz.” “Hükmü kitap ve sünnette bulamazsak bir meseleyi bir meseleye k?yas eder hakka en yak?n olan hangisi ise onunla amel ederiz.” [el-Amidi el-?hkam’da ve Ebû’l Hüseyin el-Mutemed’de zikrettiler] O ikisinin bu k?yas?, hükmün istinbat?na y?nelik bir içtihatt?r ve Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] de bu hususta o ikisini ikrar etmi?tir. Yine Sallallahu Aleyhi ve Sellem’den Muaz’? Yemen’e vali olarak g?nderdi?inde ona ??yle dedi?i rivayet edilmi?tir: كَيْفَ تَقْضِي إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاءٌ؟ قَالَ: أَقْضِي بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ قَالَ: فَسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلاَ آلُو. قَالَ: فَضَرَبَ صَدْرِي فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا يُرْضِي رَسُولَهُ “Sana bir mesele getirildi?inde nas?l hükmedeceksin? Dedi ki: “Allah’?n kitab? ile hükmederim.” Dedi ki: “ Ya Allah’?n kitab?nda yoksa?” Dedi ki: “Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in sünneti ile (hükmederim).” “Resulullah’?n sünnetinde de yoksa?” Dedi ki: “Kendi g?rü?ümle içtihat etmeden b?rakmam.” Dedi ki: “G??süme vurdu ve dedi ki: “Allah’?n resulünün elçisini resulünün raz? oldu?una muvaffak k?lan Allah’a hamdolsun.” [Ahmed, et-Tirmizi, ed-Darimi ve Ebû Davud rivayet etti. Haf?z ?bn-u Kesir el-Basri, sahih ve ?slam imamlar?n?n itimat etti?i hasen me?hur hadis oldu?unu s?yledi]
Bu hadis, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in içtihat noktas?nda Muaz’? ikrar etmesi hususunda sarihtir. Yine hükümleri bilmek, içtihatla ilgili ve ba?lant?l?d?r. ??yle ki içtihat olmadan hükümlerin idrak edilmesi ve bilinmesi imkans?zd?r. Dolay?s?yla içtihat, farz olmaktad?r. Cünkü ?er’i kaide ??yledir: [ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب] “Kendisi olmad?kça vacibin tamamlanmayaca?? husus da vaciptir.”
Hükümlerin istinbat?nda aslolan bunun müçtehitler taraf?ndan yap?lmas?d?r. Cünkü bir mesele hakk?ndaki Allah’?n hükmünü bilmek ancak içtihatla mümkündür. Bunun içindir ki içtihat kaç?n?lmazd?r. Nitekim usul-ul f?k?h alimleri, içtihad?n Müslümanlara farz-? kifaye oldu?unu ve herhangi bir asr?n müçtehitten yoksun kalmas?n?n caiz olmayaca??n? belirtmi?lerdir. E?er bütün Müslümanlar, içtihad?n terki üzerinde ittifak ederlerse günahkar olurlar. Cünkü ?er’i hükümleri bilmenin yolu ancak içtihatt?r. E?er bir as?r, hükümleri ??renme hususunda Müslümanlar?n kendisine ba?lanabilecekleri bir müçtehitten yoksun kal?rsa bu durum ?eriat?n iptal olmas?na yol açar ki bu, caiz de?ildir. Ayr?ca ?er’i nasslar, Müslümanlar?n içtihat yapmas?n? gerektirmektedir. Cünkü sadece kitap ve sünnetin oldu?u bu ?er’i nasslar, mufassal olarak gelmeyip insano?lunun vak?alar?n?n hepsine intibak edecek ?ekilde mücmel olarak gelmi?tir. Dolay?s?yla bu nasslar? anlamak ve onlardan Allah’?n hükmünü istinbat etmek bunlardan her hadiseye ili?kin ?er’i hükmü ç?karmak için çaba harcamay? gerektirir. Bu içtihat ise ne o kadar kolayd?r ne de o kadar zordur. Zira içtihat, ?er’i hükümlerden bir ?eyin zann?n?n talebinde çaba harcamakt?r. Yani ?er’i hükmü ??renmek amac?yla bu anlamaya ula?ma u?runda en son cehdi harcamakla birlikte ?er’i nasslar? anlamakt?r. Bu da gücü olan kimse için mümkün olan bir ?eydir. Yani müstahil de?ildir. Nitekim ilk as?rlardaki Müslümanlar nezdinde içtihat, tabii ve a?ikar bir durumdu ve herhangi bir ?art? yoktu. Ancak Arapça lisan?n?n bozulmas?ndan ve insanlar?n dini anlamaya olan ba?l?l?klar?ndan uzakla?mas?ndan bu yana müçtehit için kaideler ve hükümleri istinbat etti?i semî delilleri bilmesi kaç?n?lmaz oldu?u gibi lafz?n Arap lisan?nda ve belagat kullan?m?ndaki mutat delaletini bilmesi de kaç?n?lmaz oldu. Bu iki ?art?n d???nda içtihad?n herhangi ba?ka bir ?art? yoktur. Bundan dolay? içtihat, Müslümanlara farz-? kifaye olmas?n?n yan? s?ra tüm Müslümanlar için mümkün olan bir husustur. ??te bunlar?n hepsi, bu maddenin delilleridir.
Bu hadis, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in içtihat noktas?nda Muaz’? ikrar etmesi hususunda sarihtir. Yine hükümleri bilmek, içtihatla ilgili ve ba?lant?l?d?r. ??yle ki içtihat olmadan hükümlerin idrak edilmesi ve bilinmesi imkans?zd?r. Dolay?s?yla içtihat, farz olmaktad?r. Cünkü ?er’i kaide ??yledir: [ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب] “Kendisi olmad?kça vacibin tamamlanmayaca?? husus da vaciptir.”
Hükümlerin istinbat?nda aslolan bunun müçtehitler taraf?ndan yap?lmas?d?r. Cünkü bir mesele hakk?ndaki Allah’?n hükmünü bilmek ancak içtihatla mümkündür. Bunun içindir ki içtihat kaç?n?lmazd?r. Nitekim usul-ul f?k?h alimleri, içtihad?n Müslümanlara farz-? kifaye oldu?unu ve herhangi bir asr?n müçtehitten yoksun kalmas?n?n caiz olmayaca??n? belirtmi?lerdir. E?er bütün Müslümanlar, içtihad?n terki üzerinde ittifak ederlerse günahkar olurlar. Cünkü ?er’i hükümleri bilmenin yolu ancak içtihatt?r. E?er bir as?r, hükümleri ??renme hususunda Müslümanlar?n kendisine ba?lanabilecekleri bir müçtehitten yoksun kal?rsa bu durum ?eriat?n iptal olmas?na yol açar ki bu, caiz de?ildir. Ayr?ca ?er’i nasslar, Müslümanlar?n içtihat yapmas?n? gerektirmektedir. Cünkü sadece kitap ve sünnetin oldu?u bu ?er’i nasslar, mufassal olarak gelmeyip insano?lunun vak?alar?n?n hepsine intibak edecek ?ekilde mücmel olarak gelmi?tir. Dolay?s?yla bu nasslar? anlamak ve onlardan Allah’?n hükmünü istinbat etmek bunlardan her hadiseye ili?kin ?er’i hükmü ç?karmak için çaba harcamay? gerektirir. Bu içtihat ise ne o kadar kolayd?r ne de o kadar zordur. Zira içtihat, ?er’i hükümlerden bir ?eyin zann?n?n talebinde çaba harcamakt?r. Yani ?er’i hükmü ??renmek amac?yla bu anlamaya ula?ma u?runda en son cehdi harcamakla birlikte ?er’i nasslar? anlamakt?r. Bu da gücü olan kimse için mümkün olan bir ?eydir. Yani müstahil de?ildir. Nitekim ilk as?rlardaki Müslümanlar nezdinde içtihat, tabii ve a?ikar bir durumdu ve herhangi bir ?art? yoktu. Ancak Arapça lisan?n?n bozulmas?ndan ve insanlar?n dini anlamaya olan ba?l?l?klar?ndan uzakla?mas?ndan bu yana müçtehit için kaideler ve hükümleri istinbat etti?i semî delilleri bilmesi kaç?n?lmaz oldu?u gibi lafz?n Arap lisan?nda ve belagat kullan?m?ndaki mutat delaletini bilmesi de kaç?n?lmaz oldu. Bu iki ?art?n d???nda içtihad?n herhangi ba?ka bir ?art? yoktur. Bundan dolay? içtihat, Müslümanlara farz-? kifaye olmas?n?n yan? s?ra tüm Müslümanlar için mümkün olan bir husustur. ??te bunlar?n hepsi, bu maddenin delilleridir.