Halife; erkek, bali?, hür, Müslüman, âkil, adil ve f?k?h ehlinden bir kâd?’l kudâ (ba? kâd?) tayin eder. Halife, ona mezâlim kâd?s?n? tayin ve azletme salahiyetini verirse, kendisinin müçtehit olmas? gereklidir. Di?er kâd?lar? idari nizamlara göre tayin etme, cezaland?rma ve azletme salahiyetine sahiptir. Di?er mahkeme memurlar?, mahkeme idare i?lerinden mesul daire müdürüne ba?l?d?rlar.
Madde 76
Evidence
Bu maddede as?l olan halife, tüm devlet genelinde i?lerden bir i? için ?zel velâyette bir vali tayin etme hakk?na sahiptir. Keza halife, belirli bir mekana genel velâyette bir vali tayin etme hakk?na sahip oldu?u gibi belirli bir mekanda i?lerden bir i? için ?zel velâyette bir vali tayin etme hakk?na da sahiptir. Keza halifenin cihat üzerine bir emir, hac üzerine bir emir ve harac üzerine bir emir tayin etme hakk?na sahip oldu?u gibi kadâ üzerine bir emir tayin etme hakk?na sahip olup bu emire kâd?lar? tayin, azletme ve cezaland?rma hakk? verebilir. T?pk? cihat emirine askerlerin ba??na kurmay ve onba?? tayin etme, onlar? cezaland?rma ve azletme hakk?n? verme hakk?na sahip oldu?u gibi. Bundan dolay? halifenin kâd?’l kudâ (ba? kâd?), yani kadâ üzerine emir tayin etmesi caizdir. Bu Kâdi’l Kudâ veya kadâ emiri, memur de?il y?netici olur. Cünkü o, i?lerden bir i? üzerindeki herhangi bir emir veya vali gibi vilayeti, yani y?netimi üstlenmi? bir validir. Fakat o, kadâda halifenin muavini say?lmaz. Cünkü o, ?zel bir tayin ile yani sadece kadâ i?lerine tayin edilmi?tir. ?ster baz? davalara has olsun isterse kadâ i?lerinin geneli olsun bu ?zel bir tayin olup kadâ ile s?n?rl?d?r. Muavin ise her i?te genel tayin ile tayin edilmi?tir. Dolay?s?yla halife, kâd?’l kudâ gibi sadece kadâda de?il her i?te ondan yard?m alabilir.
Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in bir ba? kâd? tayin etti?i sabit olmad??? gibi ra?idi halifelerden birinin de bir ba? kâd? tayin etti?i sabit olmam??t?r. Ne ra?idi halifeler ne de Emeviler d?neminde b?lgelerin kâd?lar?n?n ?ehir ve k?ylerdeki kadâ i?lerini kendilerine niyabeten yürütecek kimseleri tayin ettiklerine delalet eden bir ?ey bulunmaktad?r. Halifenin ba? kâd? tayin etmesi ilk defa Harun Re?it zaman?nda olmu?tur ve bu unvan? ilk alan kâd? Ebî Hanife’nin arkada?? me?hur müçtehit Kâd? Ebû Yusuf el-?ndî’dir. Ba? kâd?n?n tayin edilmesi mubahlardand?r. Dolay?s?yla halifenin kâd?lar? tayin etme ve azletme salahiyeti verdi?i bir kâd? tayin etmesi ve (ba? kâd?) olarak isimlendirmesi caizdir. Ancak kâd? ve y?netici için ?art ko?ulan ?eyler onun için de ?art ko?ulur. Cünkü o, kendisine kâd?lar? tayin etme ve kadâya bakma salahiyetinin verilmesi bak?m?ndan bir kâd? ve y?neticidir. Yani ba? kâd?n?n erkek, bali?, hür, Müslüman, âkil, adil ve f?k?h ehlinden biri olmas? ?art ko?ulur. Cünkü burada kifayet ?art?, f?k?h ehlinden biri olmas? demektir. Cünkü onun i?i, kâd?lardan sorumlu olmas?n?n yan? s?ra kadâ yetkisine sahiptir. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ise cehaletle hüküm verenin ate?te oldu?unu belirterek onu zemmetmi?tir. Zira ??yle buyurmu?tur: وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّار “?nsanlara cehaletle hükmeden ki?i ate?tedir.” [Sünen sahipleri ve el-Hakim tahric edip Bureyda kanal?yla sahihledi] Bundan dolay? kâd?n?n f?k?h ehlinden biri olmas? ?art ko?ulur. Ba? kâd?ya mezâlim kâd?s?n? tayin ve azletme salahiyeti ve dolay?s?yla mezâlim kadâs? salahiyeti verilmesi halinde müçtehit olmal?d?r. Cünkü mezâlim kadâs?, 78. maddede aç?kland??? üzere içtihatta bulunmay? gerektirir.
Maddede geçen mahkeme memurlar?n?n tayinine gelince; bu ki?iler birer ücretlidir ve onlar?n tayininin caiz olu?unun delili ücretlinin ücretle tutulmas?n?n caiz olu?unun delilidir.
Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in bir ba? kâd? tayin etti?i sabit olmad??? gibi ra?idi halifelerden birinin de bir ba? kâd? tayin etti?i sabit olmam??t?r. Ne ra?idi halifeler ne de Emeviler d?neminde b?lgelerin kâd?lar?n?n ?ehir ve k?ylerdeki kadâ i?lerini kendilerine niyabeten yürütecek kimseleri tayin ettiklerine delalet eden bir ?ey bulunmaktad?r. Halifenin ba? kâd? tayin etmesi ilk defa Harun Re?it zaman?nda olmu?tur ve bu unvan? ilk alan kâd? Ebî Hanife’nin arkada?? me?hur müçtehit Kâd? Ebû Yusuf el-?ndî’dir. Ba? kâd?n?n tayin edilmesi mubahlardand?r. Dolay?s?yla halifenin kâd?lar? tayin etme ve azletme salahiyeti verdi?i bir kâd? tayin etmesi ve (ba? kâd?) olarak isimlendirmesi caizdir. Ancak kâd? ve y?netici için ?art ko?ulan ?eyler onun için de ?art ko?ulur. Cünkü o, kendisine kâd?lar? tayin etme ve kadâya bakma salahiyetinin verilmesi bak?m?ndan bir kâd? ve y?neticidir. Yani ba? kâd?n?n erkek, bali?, hür, Müslüman, âkil, adil ve f?k?h ehlinden biri olmas? ?art ko?ulur. Cünkü burada kifayet ?art?, f?k?h ehlinden biri olmas? demektir. Cünkü onun i?i, kâd?lardan sorumlu olmas?n?n yan? s?ra kadâ yetkisine sahiptir. Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ise cehaletle hüküm verenin ate?te oldu?unu belirterek onu zemmetmi?tir. Zira ??yle buyurmu?tur: وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّار “?nsanlara cehaletle hükmeden ki?i ate?tedir.” [Sünen sahipleri ve el-Hakim tahric edip Bureyda kanal?yla sahihledi] Bundan dolay? kâd?n?n f?k?h ehlinden biri olmas? ?art ko?ulur. Ba? kâd?ya mezâlim kâd?s?n? tayin ve azletme salahiyeti ve dolay?s?yla mezâlim kadâs? salahiyeti verilmesi halinde müçtehit olmal?d?r. Cünkü mezâlim kadâs?, 78. maddede aç?kland??? üzere içtihatta bulunmay? gerektirir.
Maddede geçen mahkeme memurlar?n?n tayinine gelince; bu ki?iler birer ücretlidir ve onlar?n tayininin caiz olu?unun delili ücretlinin ücretle tutulmas?n?n caiz olu?unun delilidir.