Madde 52

Valiler birer y?neticidir. Zira vilayet bizzat y?netimdir. el-Kâmûs-ul Muhît’te ??yle denilmi?tir: “Bir ?eyi dost edindi veya masdard?r ve kesra ile el-h?tta, imârat ve sultan manas?na gelir.” Valinin tayini halife veya bu tayinde niyabet verdi?i kimseler taraf?ndan yap?l?r. Vali ancak halife taraf?ndan tayin edilir. Vilayette (valilikte) veya imâratta (emirlikte), yani valilerde ve emirlerde as?l olan; Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in amelidir. Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in, beldelere valiler tayin etti?i ve onlara o b?lgelerde y?netim hakk? k?ld??? sabit olmu?tur. Nitekim Muaz ?bn-u Cebel’i el-Cened’e, Ziyâd ?bn-u Lebîd’i Hadramevt’e ve Ebâ Musa el-E?ari’yi Zebîd ve Aden’e vali olarak tayin etmi?tir. Vali, halifenin naibidir ve niyabete g?re halifeye niyabet etti?i i?lerle kaim olur. Valilik için ?eriatta muayyen bir s?n?r yoktur. Y?netim i?lerinden herhangi bir i?te halifeye naib olan herkes halifenin kendisini g?revlendirmesinde tayin etti?i laf?zlara g?re bu i?te vali say?l?r. Velakin beldelerin vilayeti veya imârat, mekan ile s?n?rl?d?r. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], vali atad???, yani imârata emir tayin etti?i mekan? s?n?rland?r?rd?. Ancak bu valilik genel ve ?zel olmak üzere iki k?s?md?r. Genel valilik, vilayetteki y?netim i?lerinin tamam?n? kapsar ve halife genel valiyi halk?n?n tamam? üzerine belde veya vilayet b?lgesi emiri olarak tayin eder. Genel valinin ola?an di?er i?lerine bak?ld???nda umumi g?zetimci olur. ?zel imârat (emirlik) ise emirin imârat?n?n bu b?lgedeki veya ?u beldedeki orduyu idare etmek, tebaay? siyaset etmek, ?slam mi?ferini korumak ve mukaddesatlar? savunmakla s?n?rl? olmas?d?r. Onun yarg?ya, harac?n ve sadakalar?n toplanmas?na kar??ma hakk? yoktur. Sallallahu Aleyhi ve Sellem, genel vali olarak velâyet vermi?tir ki Amru ?bn-u Hazm’a Yemen’de genel vali olarak velâyet vermi?tir. Yine ?zel vali olarak velâyet vermi?tir ki Ali ?bn-u Ebî Talib’e Yemen’de kadâ üzere velâyet vermi?tir. Ondan sonraki halifeler de bunun üzerine seyretmi?lerdir ki onlar da genel vali olarak velâyet veriyorlard?. Nitekim ?mer ?bn-u’l Hattab, Muaviye ?bn-u Ebî Sufyan’a genel vali olarak velâyet vermi?tir. Yine ?zel vali olarak velâyet vermi?lerdir ki Ali ?bn-u Ebî Talib, Abdullah ?bn-u Abbas’? mal (maliye) d???nda Basra’ya ve Ziyad’? mal (maliye) üzerine vali yapm??t?r.   ?lk d?nemlerde vilâyet (valilik) iki k?s?m idi: [ولاية الصلاة] (Vilâyet-us salâh) “salâh vâlîli?i” ve [وِلاية الخراج] (vilâyet-ul harâc) “harâc halili?i”. Bundan ?türü tarih kitaplar?n?n emirlerin valili?i konusundaki bahislerinde iki tabir kulland?klar? g?rülür: Birincisi, [الإمارة على الصلاة] “salâh üzere emirlik” ve ikincisi, [الإمارة على الصلاة والخراج] “salâh ve harâc üzere emirlik”. Yani emir ya “salâh ve harâc Emiri” olur, ya da yaln?zca “salâh emiri” olur. Vilâyet (valilik) veya imârat (emirlik) üzerindeki “salâh” kelimesinin manas?, yaln?zca salahta insanlara imaml?k yapmak de?ildir, bilakis manas? mal (maliye) d???ndaki tüm i?lerde insanlar üzerinde valilik yapmakt?r. Zira burada salâh kelimesi, mallar?n (gelirlerin) toplanmas? istisnas? ile [الـحُكم] “y?netim” anlam?na gelmektedir. Vali üzerinde “salâh ve harâc” biraraya gelirse, valili?i genel [genel vali] olur. Valili?i yaln?zca salâh veya harâc üzere s?n?rland?r?lsa, valili?i ?zel [?zel vali] olur. Tüm bu durumlarda ?zel valilik hakk?nda halifenin düzenlemelerine ba?vurulur. Harâca tahsis etmeye hakk? oldu?u gibi, kadâya (yarg?ya) tahsis etmeye ve yine maliye, kadâ ve ordu d???ndakilere tahsis etmeye de hakk? vard?r ve devletin idaresi ile vilâyetin idaresi için nas?l hay?rl? g?rüyorsa ?yle hareket edebilir. Cünkü ?eriat, vali için muayyen i?ler belirlememi? ve tüm y?netim i?lerine sahip olmas?n? da vacip k?lmam??t?r. Yaln?z valinin veya emirin i?ini, y?netim ve sultan olarak ve yine halifenin naibi olarak ve ancak muayyen bir mekanda emir olarak belirlemi?tir. Bu, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in amelinden dolay?d?r. Fakat o, halifeye genel vali olarak velâyet verme hakk? tan?d??? gibi uygun g?rdü?ü i?lerde ?zel vali olarak velâyet verme hakk? da tan?m??t?r. Nitekim bu, Resul [Aleyhi’s Salâtu ve’s Sela  m]’?n amelinde aç?kça g?rülmü?tür. ??te Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in bir beldede veya b?lgede emirin imârat?n? ve valilinin vilayetini belirlemesi uyar?nca devletin vilayetlere ve vilayetlerin de âmilliklere ayr?lmas?na  ili?kin olarak 52. madde konulmu?tur.