Tefvîz muavininin tayini ?u iki hususu kapsamal?d?r: Birincisi, umumi gözetim ve ikincisi de niyabettir. Bunun için halifenin ona “Seni kendi yerime vekil tayin ettim.” demesi gerekir. Ya da niyabet ve umumi gözetimi içeren manada bir söz söylemesi laz?md?r. ?ayet söz konusu tayin bu ?ekilde olmazsa muavin say?lmaz. Bu tür bir tayin halifenin, muavinleri halife muavinli?inin ihtiyaçlar?na göre gerekli gördü?ü ?ekilde belli yerlere yollamas?na veya bu belli yerlerden ba?ka yerlere ve ba?ka i?lere nakletmesine izin verir. Yeni bir tayine gerek olmaz zira asli tayinleri tüm bunlar? içermektedir.
Madde 44
Evidence
Bu maddenin delili; muavinin i?inin vak?as?d?r. Zira tefvîz veziri veya tefvîz muavini, y?netim ve otoritenin sorumlulu?unu kendisi ile birlikte ta??mak üzere halifenin tayin etti?i vezirdir ki ona, ?er-i hükümlere uygun olarak kendi g?rü?üne g?re i?leri yürütme ve kendi içtihad?na g?re tamamlama yetkisi verir. Halifenin onu g?revlendirmesi, umumi g?zetim ve niyabettir. Burada niyabet ise bir akittir ve akitler ancak sarih s?zle sahih olur. Bunun içindir ki muavinin tayini, Halifenin ona “Seni kendi yerime vekil tayin ettim veya vekilli?ine güvenerek seni vezir yapt?m veya benzeri ifadeleri” s?ylemesi gibi halifenin yerine vekalete veya umumi g?zetime delalet eden bir laf?zla meydana gelmesi ?art? ko?ulur. Yani tayin, herhangi anla??l?r bir s?fatla niyabeti ve umumi g?zetimi kapsamal?d?r. Dolay?s?yla muavinin tayini, birincisi umumi g?zetim ve ikincisi niyabet olmak üzere iki ?art? kapsayan bir laf?zla olmas? gibi muavinin vak?as?na delalet eden laf?zlarla olmas? kaç?n?lmazd?r. E?er laf?z aç?kça bu iki ?art? kapsamazsa muavinin vezirli?i akdolunmaz.
Muavin, niyabet ve umumi g?zetim ile tayin edilmesine ra?men halifenin herhangi bir vakitte bir i?te veya mekanda yada ba?ka bir vakitte ba?ka bir i?te veya mekanda ondan yard?m almas? caizdir. Nitekim ?eyhayn [el-Buhari ve Muslim] Ebî Hurayra’dan ??yle dedi?ini tahric ettiler: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ “Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ?mer’i sadaka üzerine g?nderdi (yani zekattan sorumlu k?ld?).” Yine en-Nesâi ve ed-Dârimî de ??yle tahric ettiler: أَنَّ النَّبِيَّ حِينَ رَجَعَ مِنْ عُمْرَةِ الْجِعْرَانَةِ بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ عَلَى الْحَجِّ “Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] Ci’râne umresinden d?nünce Ebû Bekir’i Hacc üzerine (sorumlu olarak) g?nderdi.” Yani Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda Ebâ Bekir ile ?mer [RadiyAllahu Anhuma] Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in -tefvîz vezirli?inin gerektirdi?i umumi g?zetim ve niyabet ile g?revlendirdi?i iki muavini [veziri] olsalar da- umumi g?zetim ile -tüm i?lerde de?il de- sadece muayyen g?revlerde mükellef k?ld??? iki veziri idiler. Yine ?mer zaman?nda Ali ile Osman’?n durumu da b?yle idi. Hatta ?mer’in Ebî Bekir’in muavini oldu?u Ebî Bekir zaman?nda, umumi g?zetim ve niyabet o kadar zahirdi ki baz? sahabeler Ebî Bekir’e [لا ندري أعمر الخليفة أم أنت] “Bilmiyoruz, ?mer mi halifedir, sen mi?” diyorlard?. Buna ra?men Ebû Bekir, ?mer’i baz? d?nemlerde kadâdan (yarg?dan) sorumlu k?lm??t?. Nitekim bunu el-Beyhaki, el-Hâf?z’?n [?bn-u Hacer el-Askalani] kuvvetlendirdi?i bir sened ile tahric etmi?tir.
Binaenaleyh Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ve ondan sonraki ra?idi halifelerin sîretinden istifade edilerek anla??lm??t?r ki muavin umumi g?zetim ve niyabet ile tayin edilir. Lakin Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in Ebî Bekir ile ?mer’i yapt??? gibi ve Ebû Bekir’in ?mer’i yapt??? gibi, halifenin bir mekan veya i?te muavinlerden yard?m almas? caizdir. Mesela kuzey vilayetlerinin takibi için bir muavin ve güney vilayetlerinin takibi için bir di?er muavin g?revlendirmesi gibi. Birincisini ikincisinin yerine, ikincisini birincisinin yerine koymak da mümkündür. Halifenin yard?mc?s? olman?n gerektirdi?i y?n üzere; falan i?ler, g?revler üzerinde bir muavinin, filan i?ler, g?revler üzerinde bir ba?ka muavinin tasarrufta bulundurulmas? da mümkündür. B?ylece yeni bir atamaya gerek kalmaz. Bilakis bir i?ten di?er bir i?e nakledilmesi sahih olur. Cünkü onun atamas? aslen umumi g?zetim ve niyabettir. Dolay?s?yla tüm bu i?ler, g?revler onun bir muavin olarak atanmas?n? içermektedir. Bu hususta muavin, validen farkl?d?r. Zira vali, tek bir mekanda umumi g?zetim ile g?revlendirilmi? olup bir ba?ka yere nakledilemez. Aksine yeni bir atama gerekir. Cünkü yeni mekan, ilk atamas? dahilinde de?ildir. Lakin muavin, umumi g?zetim ve niyabet ile atan?r ki yeni bir atamaya gerek kalmaks?z?n onun bir mekandan di?er bir mekana nakledilmesi mümkündür. Zira o aslen bütün i?lerde umumi g?zetim ve niyabet ile g?revlendirilmi?tir.
Muavin, niyabet ve umumi g?zetim ile tayin edilmesine ra?men halifenin herhangi bir vakitte bir i?te veya mekanda yada ba?ka bir vakitte ba?ka bir i?te veya mekanda ondan yard?m almas? caizdir. Nitekim ?eyhayn [el-Buhari ve Muslim] Ebî Hurayra’dan ??yle dedi?ini tahric ettiler: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ “Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ?mer’i sadaka üzerine g?nderdi (yani zekattan sorumlu k?ld?).” Yine en-Nesâi ve ed-Dârimî de ??yle tahric ettiler: أَنَّ النَّبِيَّ حِينَ رَجَعَ مِنْ عُمْرَةِ الْجِعْرَانَةِ بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ عَلَى الْحَجِّ “Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] Ci’râne umresinden d?nünce Ebû Bekir’i Hacc üzerine (sorumlu olarak) g?nderdi.” Yani Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] zaman?nda Ebâ Bekir ile ?mer [RadiyAllahu Anhuma] Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in -tefvîz vezirli?inin gerektirdi?i umumi g?zetim ve niyabet ile g?revlendirdi?i iki muavini [veziri] olsalar da- umumi g?zetim ile -tüm i?lerde de?il de- sadece muayyen g?revlerde mükellef k?ld??? iki veziri idiler. Yine ?mer zaman?nda Ali ile Osman’?n durumu da b?yle idi. Hatta ?mer’in Ebî Bekir’in muavini oldu?u Ebî Bekir zaman?nda, umumi g?zetim ve niyabet o kadar zahirdi ki baz? sahabeler Ebî Bekir’e [لا ندري أعمر الخليفة أم أنت] “Bilmiyoruz, ?mer mi halifedir, sen mi?” diyorlard?. Buna ra?men Ebû Bekir, ?mer’i baz? d?nemlerde kadâdan (yarg?dan) sorumlu k?lm??t?. Nitekim bunu el-Beyhaki, el-Hâf?z’?n [?bn-u Hacer el-Askalani] kuvvetlendirdi?i bir sened ile tahric etmi?tir.
Binaenaleyh Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ve ondan sonraki ra?idi halifelerin sîretinden istifade edilerek anla??lm??t?r ki muavin umumi g?zetim ve niyabet ile tayin edilir. Lakin Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in Ebî Bekir ile ?mer’i yapt??? gibi ve Ebû Bekir’in ?mer’i yapt??? gibi, halifenin bir mekan veya i?te muavinlerden yard?m almas? caizdir. Mesela kuzey vilayetlerinin takibi için bir muavin ve güney vilayetlerinin takibi için bir di?er muavin g?revlendirmesi gibi. Birincisini ikincisinin yerine, ikincisini birincisinin yerine koymak da mümkündür. Halifenin yard?mc?s? olman?n gerektirdi?i y?n üzere; falan i?ler, g?revler üzerinde bir muavinin, filan i?ler, g?revler üzerinde bir ba?ka muavinin tasarrufta bulundurulmas? da mümkündür. B?ylece yeni bir atamaya gerek kalmaz. Bilakis bir i?ten di?er bir i?e nakledilmesi sahih olur. Cünkü onun atamas? aslen umumi g?zetim ve niyabettir. Dolay?s?yla tüm bu i?ler, g?revler onun bir muavin olarak atanmas?n? içermektedir. Bu hususta muavin, validen farkl?d?r. Zira vali, tek bir mekanda umumi g?zetim ile g?revlendirilmi? olup bir ba?ka yere nakledilemez. Aksine yeni bir atama gerekir. Cünkü yeni mekan, ilk atamas? dahilinde de?ildir. Lakin muavin, umumi g?zetim ve niyabet ile atan?r ki yeni bir atamaya gerek kalmaks?z?n onun bir mekandan di?er bir mekana nakledilmesi mümkündür. Zira o aslen bütün i?lerde umumi g?zetim ve niyabet ile g?revlendirilmi?tir.