Halife olma ?artlar? tefvîz muavini için de ?artt?r. Yani erkek, hür, Müslüman, bali?, âkil, adil ve mesul oldu?u i?lerde kifayet ehlinden kadir biri olmal?d?r.
Madde 43
Evidence
Bu maddenin delili halifenin ?artlar?n?n delilleridir:
Erkek olmas? gerekir. Cünkü Resul Aleyhi’s Salâtu ve’s Selam’a Fars halk?n?n, Kisrâ’n?n k?z?n? kendilerine kraliçe yapt?klar? haberi ula??nca ??yle buyurdu: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً “Emirlerini (y?netimlerini) bir kad?na tevdî eden bir toplum asla iflah olmayacakt?r.” [el-Buhari, Ebî Bekre kanal?yla rivayet etti]
Allahuteala’n?n ?u kavlinden dolay? Müslüman olmas? gerekir: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً “Muhakkak ki Allah, kafirler için müminler aleyhine asla bir yol (sulta) k?lmayacakt?r!” [en-Nîsâ 141] Dolay?s?yla kafirin Müslümanlar üzerinde y?netici olmas? haramd?r. Zira y?netim, Müslümanlar üzerindeki en büyük yoldur.
Hür olmas? ?art?na gelince; çünkü k?le efendisinin mülküdür. Dolay?s?yla kendisinin tasarrufuna sahip de?ildir. Ba?kas?n?n tasarrufuna ise evla bab?ndan sahip olamaz ve dolay?s?yla insanlar üzerinde velâyet sahibi olamaz.
Bali? olmas? ?art?na gelince; Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in ?u kavlinden dolay?d?r: رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنْ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنْ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبَرَ وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r: Uyan?ncaya kadar uyuyandan, büyüyünceye kadar çocuktan, ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden.” Ba?ka bir rivayette ise ??yle geçmi?tir: وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” [?bn-u Mâce ve el-Hakim, Ai?e [RadiyAllahu Anha] kanal?yla tahric ettiler/Laf?z ?bn-u Mâce’ye ait] et-Tirmizi ve ?bn-u Hazîme, bu hadisin bir benzerini Ali [RadiyAllahu Anh] kanal?yla tahric ettiler.
Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla halife olmas? da sahih olmaz. Yine Ebî Akîl Zuhra ?bn-u Ma’bed’den, o da Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i g?ren ve annesi Zeyneb Bint-u Humeyd ile birlikte giden (ve o zaman henüz küçük olan) dedesinden Abdullah ?bn-u Hi?am’dan annesinin Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ??yle dedi?ini nakletti: [يا رسول الله بايعه] “Yâ Resulullah, onun (Abdullah’?n) biatini al!” Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] [هو صغير] “O küçüktür” dedi, ba??n? ok?ad? ve ona dua etti.” [el-Buhari rivayet etti] Sabinin biati caiz olmad???na g?re evla bab?ndan biat vermesi de caiz olmaz.
Akil olmas? ?art?na gelince; yukar?da içerisinde [وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ] “ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden” ve ba?ka bir rivayette [وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ] “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” ifadelerinin geçti?i رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r…” hadisinden dolay?d?r. Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla ba?kas?n?n i?inde tasarrufta bulunmas? da sahih olmaz.
Adil olmas? ?art?na gelince; çünkü Allahuteala, ?ahidin adil olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ “?çinizden iki adalet sahibini ?ahit tutun.” [et-Talak 2] Y?netici, yani veliyy-yl emir ise ?ahitten daha üst bir konumda oldu?u için, evla bab?ndan adil olmas? zorunludur.
Kifayet ehlinden olup kâdir olmas? ?art?na gelince; çünkü bu, y?netim g?revini üstlenmesinin gerekliklerindendir. Zira aciz olan bir kimse, bununla kaim olmaya muktedir olamaz. Bu da varit olan ?u delillerden dolay?d?r ki bunlardan baz?lar? ?unlard?r:
Muslim, Ebî Zerr [RadiyAllahu Anh] kanal?yla ??yle dedi?ini rivayet etti:قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا تَسْتَعْمِلُنِي؟ قَالَ: فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى مَنْكِبِي ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ، إِنَّكَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّهَا أَمَانَةُ، وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا بِحَقِّهَا وَأَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ فِيهَا “Dedim ki: “Ey Allah’?n Resulü! Beni âmil olarak tayin etmez misin?” Bu s?züm üzerine, elini omzuma vurdu ve sonra dedi ki: “Ey Ebâ Zerr! Sen zay?fs?n, âmillik ise bir emanettir. (Hakk?n? veremedi?in taktirde) k?yamet günü rüsval?k ve pi?manl?kt?r. Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
Dolay?s?yla Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], onun âmilli?i (y?netimi) hakk?yla almamas?n?, yani ona ehil olmamas?n? rüsval?k ve pi?manl?k olarak sayd? ki bu kesinli?e dair bir karinedir.
Erkek olmas? gerekir. Cünkü Resul Aleyhi’s Salâtu ve’s Selam’a Fars halk?n?n, Kisrâ’n?n k?z?n? kendilerine kraliçe yapt?klar? haberi ula??nca ??yle buyurdu: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً “Emirlerini (y?netimlerini) bir kad?na tevdî eden bir toplum asla iflah olmayacakt?r.” [el-Buhari, Ebî Bekre kanal?yla rivayet etti]
Allahuteala’n?n ?u kavlinden dolay? Müslüman olmas? gerekir: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً “Muhakkak ki Allah, kafirler için müminler aleyhine asla bir yol (sulta) k?lmayacakt?r!” [en-Nîsâ 141] Dolay?s?yla kafirin Müslümanlar üzerinde y?netici olmas? haramd?r. Zira y?netim, Müslümanlar üzerindeki en büyük yoldur.
Hür olmas? ?art?na gelince; çünkü k?le efendisinin mülküdür. Dolay?s?yla kendisinin tasarrufuna sahip de?ildir. Ba?kas?n?n tasarrufuna ise evla bab?ndan sahip olamaz ve dolay?s?yla insanlar üzerinde velâyet sahibi olamaz.
Bali? olmas? ?art?na gelince; Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in ?u kavlinden dolay?d?r: رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنْ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنْ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبَرَ وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r: Uyan?ncaya kadar uyuyandan, büyüyünceye kadar çocuktan, ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden.” Ba?ka bir rivayette ise ??yle geçmi?tir: وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” [?bn-u Mâce ve el-Hakim, Ai?e [RadiyAllahu Anha] kanal?yla tahric ettiler/Laf?z ?bn-u Mâce’ye ait] et-Tirmizi ve ?bn-u Hazîme, bu hadisin bir benzerini Ali [RadiyAllahu Anh] kanal?yla tahric ettiler.
Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla halife olmas? da sahih olmaz. Yine Ebî Akîl Zuhra ?bn-u Ma’bed’den, o da Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i g?ren ve annesi Zeyneb Bint-u Humeyd ile birlikte giden (ve o zaman henüz küçük olan) dedesinden Abdullah ?bn-u Hi?am’dan annesinin Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ??yle dedi?ini nakletti: [يا رسول الله بايعه] “Yâ Resulullah, onun (Abdullah’?n) biatini al!” Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] [هو صغير] “O küçüktür” dedi, ba??n? ok?ad? ve ona dua etti.” [el-Buhari rivayet etti] Sabinin biati caiz olmad???na g?re evla bab?ndan biat vermesi de caiz olmaz.
Akil olmas? ?art?na gelince; yukar?da içerisinde [وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ] “ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden” ve ba?ka bir rivayette [وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ] “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” ifadelerinin geçti?i رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r…” hadisinden dolay?d?r. Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla ba?kas?n?n i?inde tasarrufta bulunmas? da sahih olmaz.
Adil olmas? ?art?na gelince; çünkü Allahuteala, ?ahidin adil olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ “?çinizden iki adalet sahibini ?ahit tutun.” [et-Talak 2] Y?netici, yani veliyy-yl emir ise ?ahitten daha üst bir konumda oldu?u için, evla bab?ndan adil olmas? zorunludur.
Kifayet ehlinden olup kâdir olmas? ?art?na gelince; çünkü bu, y?netim g?revini üstlenmesinin gerekliklerindendir. Zira aciz olan bir kimse, bununla kaim olmaya muktedir olamaz. Bu da varit olan ?u delillerden dolay?d?r ki bunlardan baz?lar? ?unlard?r:
Muslim, Ebî Zerr [RadiyAllahu Anh] kanal?yla ??yle dedi?ini rivayet etti:قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا تَسْتَعْمِلُنِي؟ قَالَ: فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى مَنْكِبِي ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ، إِنَّكَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّهَا أَمَانَةُ، وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا بِحَقِّهَا وَأَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ فِيهَا “Dedim ki: “Ey Allah’?n Resulü! Beni âmil olarak tayin etmez misin?” Bu s?züm üzerine, elini omzuma vurdu ve sonra dedi ki: “Ey Ebâ Zerr! Sen zay?fs?n, âmillik ise bir emanettir. (Hakk?n? veremedi?in taktirde) k?yamet günü rüsval?k ve pi?manl?kt?r. Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
Dolay?s?yla Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], onun âmilli?i (y?netimi) hakk?yla almamas?n?, yani ona ehil olmamas?n? rüsval?k ve pi?manl?k olarak sayd? ki bu kesinli?e dair bir karinedir.