Halife, zekat ile cihat ve Müslümanlar?n birli?inin korunmas? için gerekli ?eyler d???ndaki ibadetlerde belirli herhangi bir ?er’i hükmü benimseyemez. Yine ?slami akide ile ilgili fikirlerden herhangi bir fikri de benimseyemez.
Madde 4
Evidence
Sahabe, sadece halifenin benimseme hakk? oldu?u üzerinde icmâ etmi?tir. Bu icmâdan da ?u me?hur kaideler ç?kar?lm??t?r: [أمر الإمام يرفع الخلاف] “?mam?n emri ihtilaflar? ortadan kald?r?r.” [أمر الإمام نافذ] “?mam?n emri nafizdir.”
Ancak Kuran’?n yarat?lmas? fitnesindeki Me’mûn olaylar?ndan aç??a ç?km??t?r ki akaide ili?kin fikirlerde benimseme yapmak, halife için sorunlar ve Müslümanlar aras?nda fitne ç?karm??t?r. Bundan dolay? halife, sorunlardan uzakla?mak ve Müslümanlar?n ho?nutlu?una ve sükunetine h?rs g?stermek amac?yla akaid ve ibadetlerde benimseme yapmamay? dü?ünebilir. Ancak akaid ve ibadetlerde benimseme yap?lmamas? demek bu ikisinde benimseme yapmak halifeye haramd?r demek de?ildir. Bilakis bunun manas? halife bu ikisinde benimseme yapmamay? tercih edebilir demektir. Zira benimseme yapma hakk? oldu?u gibi benimseme yapmama hakk? da vard?r. Dolay?s?yla benimseme yapmamay? tercih edebilir. Bunun içindir ki ilgili maddede (benimseme yapmas? caiz de?ildir) ifadesi yerine (benimseyemez) ifadesi geçmi?tir. Bu da benimseme yapmamay? tercih edebilece?ine delalet eder.
Halifenin akaid ve ibadetlerde benimseme yapmamay? tercih etmesinin nedenine gelince; ?u iki hususa mebnidir: Birincisi: Akidede muayyen bir g?rü?e zorlamak s?k?nt?ya yol açar. ?kincisi: Halifeyi benimsemeye sevk eden ?ey ancak Müslümanlar?n i?lerini tek bir g?rü?e g?re gütmek, devletin ve y?netimin birli?ini korumakt?r. Dolay?s?yla gerek fertler aras?ndaki ili?kiler gerekse kamu i?leri ile ilgili hususlarda benimseme yaparken insan?n Rabbi ile olan ili?kisi ile ilgili hususlarda benimseme yapamaz. Birinci hususa gelince; Allah, kafirleri akidelerini terk edip ?slam akidesine inanmaya zorlamaktan ve ibadetlerini terk etmekten nehyetti?i gibi onlar? di?er ?er’i hükümlerle mukayyet olmaya icbar etmeyi emretmi?tir. Dolay?s?yla hem Müslümanlar?n ?slami akide oldu?u müddetçe akaide ili?kin hükümleri terk etmeye zorlanmamalar? hem de ?er’i hükümler oldu?u müddetçe ibadetlere ili?kin hükümleri terk etmeye zorlanmamalar? evla bab?ndand?r. Yine akaide ili?kin fikirleri terk etmeye zorlamak kesinlikle s?k?nt?ya yol açar ve ?üphesiz ?fkeleri tahrik eder. Nitekim Kuran’?n yarat?lmas? fitnesinde Ahmed ?bn-u Hanbel gibi imamlar?n yapt?klar? bunun delilidir. Zira onlar darba ve ihanete tahammül ederek boyun bükmediler ve inand?klar? ?eyleri terk etmediler. Oysa Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ “Dinde, üzerinize bir s?k?nt? yüklemedi.” [Hac 78] ?badetler de akaid gibidir. Zira ki?iyi ibadetlerde ?er’i hüküm olarak g?rdü?ünün d???nda muayyen hükümlere zorlamak nefiste s?k?nt?ya yol açar. Cünkü ibadetler, insan?n Allah ile olan ili?kisindendir ve akide ile ilintilidir. Dolay?s?yla halife, Müslümanlar için s?k?nt? olan her hususta benimseme yapamaz. Ancak benimseme yapmas? ona haram k?l?nmaz.
?kinci hususa gelince; akaid ve ibadetler insan ile yarat?c? aras?ndaki bir ili?ki olup sorunlar do?uracak ili?kilerin ortaya ç?kmas?na yol açmaz. Bunun aksine muamelatlar ve ukubatlar?n, toplumun fertleri aras?ndaki bir ili?ki olup sorunlar do?uracak ili?kilerin ortaya ç?kmas?na yol açar. Muamelatlarda aslolan insanlar aras?ndaki anla?mazl?klar? bitirmek ve halifenin benimsemesinde aslolan insanlar?n i?lerini gütmektir. ?nsanlar?n i?lerinin halife taraf?ndan güdülmesi ise onlar?n aras?ndaki ili?kilerde ortaya ç?kar ve Allah ile olan ili?kilerinde, yani akaid ve ibadetlerde buna yer yoktur. Bunun içindir ki halife taraf?ndan benimsemenin vak?as? ancak i?lerinin güdülmesi amac?yla insanlar aras?ndaki ili?kilerde olur ve insanlar ile Allah aras?ndaki ili?kilerde olmaz. Bundan dolay? benimsemenin vak?as?, ancak insanlar?n birbirleri ile olan ili?kilerinde ve genel ili?kilerde olur. Dolay?s?yla insan ile yarat?c? aras?ndaki ili?kilerde, yani akaid ve ibadetlerde benimseme yapmak, benimsemenin vak?as?na ayk?r?d?r. Buna g?re halife, benimsemenin vak?as?na ayk?r? hususlarda benimseme yapamaz ancak benimseme yapmas? ona haram olmaz.
S?k?nt?ya yol açmas? ve benimsemenin vak?as?na ayk?r? olmas?n?n oldu?u i?te bu iki hususa binaen halife, akaid fikirlerinde ve ibadet hükümlerinde benimseme yapamaz. Ancak bir akide hakk?nda kitap ve sünnette sarih bir nehiy varit olursa bu durumda s?k?nt? ve benimsemenin vak?as?na ayk?r? dahi olsa katî nass? tercih ederek benimseme yapar. Mesela akaidin ancak yakinden al?naca??n? belirlemek gibi. Ayn? ?ekilde hac, savm ve bayram vakitlerinin belirlenmesi, zekat ve cihat gibi Müslümanlar?n i?lerinin güdülmesi cemaatin ve devletin birli?inin korunmas?n? zorunlu k?lan nasslar tercih edilerek onlar? tek bir hüküm üzerinde bir araya toplamay? gerektiriyorsa bu durumda halife muayyen ?er’i bir hüküm benimser. Cünkü bu, akide aç?s?ndan bir itikad? terk etmeye zorlama de?ildir. Aksine itikat edilen ?eyle -ki o, sübutu ve delaleti katî nasst?r- mukayyet olmaya icbar etmektir. ?badetler aç?s?ndan da bunda bir s?k?nt? yoktur. Cünkü bu, salâh gibi sadece insan?n Rabbi ile olan ili?kisi ile ilgili de?ildir. Bilakis hem bununla hem de bayramlar gibi insanlar?n ili?kileri ile ilgilidir. Bundan dolay? akaid ve ibadetlerdeki bu iki durumda benimseme yapmak caizdir.
Fikrin akideden mi yoksa ?er’i hükümlerden mi oldu?unu belirleyecek olan ?eye gelince; fikrin ?er’i delilidir. E?er delil, kullar?n fiillerine ili?kin bir hitapsa bu ?er’i hükümdür. Cünkü ?er’i hüküm, ?âri’nin kullar?n fillerine ili?kin hitab?d?r. E?er kullar?n fiillerine ili?kin de?ilse o akidedendir. Yine akide ile ?er’i hüküm aras?ndaki fark, kendisine iman edilmesi talep edilen veya k?ssalar ve mugayyebata dair haberler gibi amel edilmesi talep edilmeyen ?eyler akidedenken amel edilmesi talep edilen ?eyler ise ?er’i hükümlerdendir. Mesela Allahuteala’n?n ?u kavli: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ “Allah’a, resulüne, resulüne inzal etti?i kitaba iman edin.” [en-Nîsâ 136] Ve ?u kavli: اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ “Allah, her ?eyin yarat?c?s?d?r.” [ez-Zümer 62] Ve ?u kavli: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ “Kitapta Meryem'i zikret.” [Meryem 16] Ve ?u kavli: يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ (4) وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ “O günde insanlar, ç?rp?n?p yay?lan kelebekler gibi ve da?lar at?lm?? renkli yünler gibi olacaklard?r.” [el-Karia 4-5] Bunlar?n hepsi akidedendir. Cünkü bunlar kullar?n fillerine ili?kin de?ildir. Cünkü bu ayetlerde iman edilmesi talep edilmi?tir amel edilmesi talep edilmemi?tir. Allahuteala’n?n ?u kavli: وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا “Allah, al?? veri?i helal ribay? haram k?ld?.” [el-Bakara 275] Ve ?u kavli: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ “E?er sizin için (çocuk) emzirirlerse, onlara (emziren kad?nlara) ücretlerini veriniz.” [et-Talak 6] Ve ?u kavli: وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ “?nsanlar aras?nda hükmetti?inizde adaletle hükmedin.” [en-Nisâ 58] Bunlar?n hepsi ?er’i hükümlerdendir. Cünkü bunlar, kullar?n fiillerine ili?kin oldu?u gibi bunlarla amel edilmesi talep edilmi?tir. Buna g?re Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in nebilerin sonuncusu olmas? akideden say?l?r. Cünkü bu, iman?n talep edildi?i hususlara dahildir. Ancak imamet, yani hilafet akideden de?ildir. Cünkü bu, amelin talep edildi?i hususlardand?r. Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in masum olmas? akideden say?l?r. Ancak halifenin Kurey?’ten veya Ehl-i Beyt’ten veya Müslümanlardan herhangi bir Müslüman?n olmas? akideden de?il ?er’i hükümlerdendir. Cünkü bu, kullar?n fillerinden bir fiile ili?kindir ki o, halifenin ?artlar?d?r. Hakeza kullar?n fiilleriyle ilgili olmayan veya iman edilmesi talep edilen her husus akideden say?l?r. Kullar?n filleriyle ilgili olan veya amel edilmesi talep edilen her husus ?er’i hükümlerden say?l?r. Ayr?ca akidenin vak?as? onun esasi fikir olmas?d?r. Cünkü akide olmas?n?n manas? onun ba?ka bir ?ey için esasi mikyas al?nmas? demektir. Dolay?s?yla fikir, esas olmazsa akideden say?lmaz. Ayr?ca akide; kainat, insan, hayat, dünya hayat?n?n ?ncesi ve sonras?, ?ncesi ve sonras? ile olan alakas? hakk?nda külli bir fikirdir. Bu tarif her akide için geçerli olup ?slami akideye intibak eder ve bunlar?n içine mugayyebat da girer. Dolay?s?yla bu külli fikrin fikirlerinden olan her fikir akidedendir. Dolay?s?yla da Allah, k?yamet günü, dünyan?n yarat?lmas? ve benzeri ?eylerle ilgili olan her husus akidendir. Bunlarla ilgili olmayan her husus ise akideden say?lmaz.
Ancak Kuran’?n yarat?lmas? fitnesindeki Me’mûn olaylar?ndan aç??a ç?km??t?r ki akaide ili?kin fikirlerde benimseme yapmak, halife için sorunlar ve Müslümanlar aras?nda fitne ç?karm??t?r. Bundan dolay? halife, sorunlardan uzakla?mak ve Müslümanlar?n ho?nutlu?una ve sükunetine h?rs g?stermek amac?yla akaid ve ibadetlerde benimseme yapmamay? dü?ünebilir. Ancak akaid ve ibadetlerde benimseme yap?lmamas? demek bu ikisinde benimseme yapmak halifeye haramd?r demek de?ildir. Bilakis bunun manas? halife bu ikisinde benimseme yapmamay? tercih edebilir demektir. Zira benimseme yapma hakk? oldu?u gibi benimseme yapmama hakk? da vard?r. Dolay?s?yla benimseme yapmamay? tercih edebilir. Bunun içindir ki ilgili maddede (benimseme yapmas? caiz de?ildir) ifadesi yerine (benimseyemez) ifadesi geçmi?tir. Bu da benimseme yapmamay? tercih edebilece?ine delalet eder.
Halifenin akaid ve ibadetlerde benimseme yapmamay? tercih etmesinin nedenine gelince; ?u iki hususa mebnidir: Birincisi: Akidede muayyen bir g?rü?e zorlamak s?k?nt?ya yol açar. ?kincisi: Halifeyi benimsemeye sevk eden ?ey ancak Müslümanlar?n i?lerini tek bir g?rü?e g?re gütmek, devletin ve y?netimin birli?ini korumakt?r. Dolay?s?yla gerek fertler aras?ndaki ili?kiler gerekse kamu i?leri ile ilgili hususlarda benimseme yaparken insan?n Rabbi ile olan ili?kisi ile ilgili hususlarda benimseme yapamaz. Birinci hususa gelince; Allah, kafirleri akidelerini terk edip ?slam akidesine inanmaya zorlamaktan ve ibadetlerini terk etmekten nehyetti?i gibi onlar? di?er ?er’i hükümlerle mukayyet olmaya icbar etmeyi emretmi?tir. Dolay?s?yla hem Müslümanlar?n ?slami akide oldu?u müddetçe akaide ili?kin hükümleri terk etmeye zorlanmamalar? hem de ?er’i hükümler oldu?u müddetçe ibadetlere ili?kin hükümleri terk etmeye zorlanmamalar? evla bab?ndand?r. Yine akaide ili?kin fikirleri terk etmeye zorlamak kesinlikle s?k?nt?ya yol açar ve ?üphesiz ?fkeleri tahrik eder. Nitekim Kuran’?n yarat?lmas? fitnesinde Ahmed ?bn-u Hanbel gibi imamlar?n yapt?klar? bunun delilidir. Zira onlar darba ve ihanete tahammül ederek boyun bükmediler ve inand?klar? ?eyleri terk etmediler. Oysa Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ “Dinde, üzerinize bir s?k?nt? yüklemedi.” [Hac 78] ?badetler de akaid gibidir. Zira ki?iyi ibadetlerde ?er’i hüküm olarak g?rdü?ünün d???nda muayyen hükümlere zorlamak nefiste s?k?nt?ya yol açar. Cünkü ibadetler, insan?n Allah ile olan ili?kisindendir ve akide ile ilintilidir. Dolay?s?yla halife, Müslümanlar için s?k?nt? olan her hususta benimseme yapamaz. Ancak benimseme yapmas? ona haram k?l?nmaz.
?kinci hususa gelince; akaid ve ibadetler insan ile yarat?c? aras?ndaki bir ili?ki olup sorunlar do?uracak ili?kilerin ortaya ç?kmas?na yol açmaz. Bunun aksine muamelatlar ve ukubatlar?n, toplumun fertleri aras?ndaki bir ili?ki olup sorunlar do?uracak ili?kilerin ortaya ç?kmas?na yol açar. Muamelatlarda aslolan insanlar aras?ndaki anla?mazl?klar? bitirmek ve halifenin benimsemesinde aslolan insanlar?n i?lerini gütmektir. ?nsanlar?n i?lerinin halife taraf?ndan güdülmesi ise onlar?n aras?ndaki ili?kilerde ortaya ç?kar ve Allah ile olan ili?kilerinde, yani akaid ve ibadetlerde buna yer yoktur. Bunun içindir ki halife taraf?ndan benimsemenin vak?as? ancak i?lerinin güdülmesi amac?yla insanlar aras?ndaki ili?kilerde olur ve insanlar ile Allah aras?ndaki ili?kilerde olmaz. Bundan dolay? benimsemenin vak?as?, ancak insanlar?n birbirleri ile olan ili?kilerinde ve genel ili?kilerde olur. Dolay?s?yla insan ile yarat?c? aras?ndaki ili?kilerde, yani akaid ve ibadetlerde benimseme yapmak, benimsemenin vak?as?na ayk?r?d?r. Buna g?re halife, benimsemenin vak?as?na ayk?r? hususlarda benimseme yapamaz ancak benimseme yapmas? ona haram olmaz.
S?k?nt?ya yol açmas? ve benimsemenin vak?as?na ayk?r? olmas?n?n oldu?u i?te bu iki hususa binaen halife, akaid fikirlerinde ve ibadet hükümlerinde benimseme yapamaz. Ancak bir akide hakk?nda kitap ve sünnette sarih bir nehiy varit olursa bu durumda s?k?nt? ve benimsemenin vak?as?na ayk?r? dahi olsa katî nass? tercih ederek benimseme yapar. Mesela akaidin ancak yakinden al?naca??n? belirlemek gibi. Ayn? ?ekilde hac, savm ve bayram vakitlerinin belirlenmesi, zekat ve cihat gibi Müslümanlar?n i?lerinin güdülmesi cemaatin ve devletin birli?inin korunmas?n? zorunlu k?lan nasslar tercih edilerek onlar? tek bir hüküm üzerinde bir araya toplamay? gerektiriyorsa bu durumda halife muayyen ?er’i bir hüküm benimser. Cünkü bu, akide aç?s?ndan bir itikad? terk etmeye zorlama de?ildir. Aksine itikat edilen ?eyle -ki o, sübutu ve delaleti katî nasst?r- mukayyet olmaya icbar etmektir. ?badetler aç?s?ndan da bunda bir s?k?nt? yoktur. Cünkü bu, salâh gibi sadece insan?n Rabbi ile olan ili?kisi ile ilgili de?ildir. Bilakis hem bununla hem de bayramlar gibi insanlar?n ili?kileri ile ilgilidir. Bundan dolay? akaid ve ibadetlerdeki bu iki durumda benimseme yapmak caizdir.
Fikrin akideden mi yoksa ?er’i hükümlerden mi oldu?unu belirleyecek olan ?eye gelince; fikrin ?er’i delilidir. E?er delil, kullar?n fiillerine ili?kin bir hitapsa bu ?er’i hükümdür. Cünkü ?er’i hüküm, ?âri’nin kullar?n fillerine ili?kin hitab?d?r. E?er kullar?n fiillerine ili?kin de?ilse o akidedendir. Yine akide ile ?er’i hüküm aras?ndaki fark, kendisine iman edilmesi talep edilen veya k?ssalar ve mugayyebata dair haberler gibi amel edilmesi talep edilmeyen ?eyler akidedenken amel edilmesi talep edilen ?eyler ise ?er’i hükümlerdendir. Mesela Allahuteala’n?n ?u kavli: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ “Allah’a, resulüne, resulüne inzal etti?i kitaba iman edin.” [en-Nîsâ 136] Ve ?u kavli: اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ “Allah, her ?eyin yarat?c?s?d?r.” [ez-Zümer 62] Ve ?u kavli: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ “Kitapta Meryem'i zikret.” [Meryem 16] Ve ?u kavli: يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ (4) وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ “O günde insanlar, ç?rp?n?p yay?lan kelebekler gibi ve da?lar at?lm?? renkli yünler gibi olacaklard?r.” [el-Karia 4-5] Bunlar?n hepsi akidedendir. Cünkü bunlar kullar?n fillerine ili?kin de?ildir. Cünkü bu ayetlerde iman edilmesi talep edilmi?tir amel edilmesi talep edilmemi?tir. Allahuteala’n?n ?u kavli: وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا “Allah, al?? veri?i helal ribay? haram k?ld?.” [el-Bakara 275] Ve ?u kavli: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ “E?er sizin için (çocuk) emzirirlerse, onlara (emziren kad?nlara) ücretlerini veriniz.” [et-Talak 6] Ve ?u kavli: وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ “?nsanlar aras?nda hükmetti?inizde adaletle hükmedin.” [en-Nisâ 58] Bunlar?n hepsi ?er’i hükümlerdendir. Cünkü bunlar, kullar?n fiillerine ili?kin oldu?u gibi bunlarla amel edilmesi talep edilmi?tir. Buna g?re Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in nebilerin sonuncusu olmas? akideden say?l?r. Cünkü bu, iman?n talep edildi?i hususlara dahildir. Ancak imamet, yani hilafet akideden de?ildir. Cünkü bu, amelin talep edildi?i hususlardand?r. Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in masum olmas? akideden say?l?r. Ancak halifenin Kurey?’ten veya Ehl-i Beyt’ten veya Müslümanlardan herhangi bir Müslüman?n olmas? akideden de?il ?er’i hükümlerdendir. Cünkü bu, kullar?n fillerinden bir fiile ili?kindir ki o, halifenin ?artlar?d?r. Hakeza kullar?n fiilleriyle ilgili olmayan veya iman edilmesi talep edilen her husus akideden say?l?r. Kullar?n filleriyle ilgili olan veya amel edilmesi talep edilen her husus ?er’i hükümlerden say?l?r. Ayr?ca akidenin vak?as? onun esasi fikir olmas?d?r. Cünkü akide olmas?n?n manas? onun ba?ka bir ?ey için esasi mikyas al?nmas? demektir. Dolay?s?yla fikir, esas olmazsa akideden say?lmaz. Ayr?ca akide; kainat, insan, hayat, dünya hayat?n?n ?ncesi ve sonras?, ?ncesi ve sonras? ile olan alakas? hakk?nda külli bir fikirdir. Bu tarif her akide için geçerli olup ?slami akideye intibak eder ve bunlar?n içine mugayyebat da girer. Dolay?s?yla bu külli fikrin fikirlerinden olan her fikir akidedendir. Dolay?s?yla da Allah, k?yamet günü, dünyan?n yarat?lmas? ve benzeri ?eylerle ilgili olan her husus akidendir. Bunlarla ilgili olmayan her husus ise akideden say?lmaz.