Halife, benimsemede ?er-i hükümler ile mukayyettir. ?er-i delillerden sahih istinbat edilmeyen bir hükmü benimsemesi haramd?r. Yine benimsedi?i hükümler ve hüküm istinbat metodu ile de mukayyettir. Dolay?s?yla benimsedi?i istinbat metoduna ayk?r? istinbat edilmi? bir hükmü benimsemesi ve benimsedi?i hükümlere ayk?r? bir emir vermesi de caiz de?ildir.
Madde 37
Evidence
Bu maddede ?u iki husus vard?r: Birincisi: Halife, benimsemede ?er-i hükümlerle mukayyettir. Yani yasamada ve kanunlar? ç?karmada ?slami ?eriat ile mukayyettir. Dolay?s?yla ?slami ?eriata ayk?r? bir benimseme yapmas? caiz olmaz. Cünkü ?slami ?eriata ayk?r?l??? küfür hükümlerdir. Dolay?s?yla halife, ?slami ?eriat?n d???nda benimseme yapt???n? bildi?i halde ?slami ?eriat?n d???nda bir hüküm benimserse ona Allahuteala’n?n ?u kavli intibak eder: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ “Her kim Allah’?n indirdikleri ile hükmetmezse (y?netmezse), i?te onlar kafirlerin ta kendileridir.” [el-Mâide 44] E?er benimsedi?i hükme inan?rsa küfre girmi? ve ?slam’dan irtidad etmi? olur. Yok e?er bu hükme inanmaz ama Osmanl? halifelerinin son günlerinde yapt?klar? gibi ?slam’a muhalif olmad??? itibar?yla onu al?rsa haram i?lemi? olup kafir olmaz. Ancak maslahat olarak g?rdü?ü bir ?eyden dolay? delilsiz bir hükmü kanun yapan bir kimse gibi halife, ?ubhet-ud delile (?üpheli delile) sahip olur ve mesalih-i mürsele veya sedd-i zerâia veya fiillerin sonuçlar? veya benzeri kaidelere istinat eder ve bunlar?n birer ?er-i kaide ve ?er-i deliller oldu?u g?rü?ünde olursa ne haram i?lemi? ne de kafir olur. Ancak o, hatal?d?r ve istinbat etti?i ?eye Müslümanlar?n tamam?n?n nazar?nda ?er-i hüküm olarak itibar edilir. Halifenin bu hükmü benimsemesi halinde ?er-i bir hüküm ve delilde hata etmi? olsa da ?ubhet-ud delile (?üpheli delile) sahip olmas?ndan dolay? ona itaat edilmesi gerekir. Cünkü delilden istinbat yaparken hata eden kimse gibidir. Her halükarda halifenin benimseme yaparken ?slami ?eriat ile mukayyet olmas? gerekti?i gibi ?slami ?eriatta benimseme yaparken ?er-i delillerden sahih istinbat ile istinbat edilmi? ?eri hükümlerle mukayyet olmal?d?r. Bunun delili ?udur:
Birincisi: Allah Subhânehu, -ister halife isterse ba?kas? olsun- her Müslümana, bütün i?lerini ?er-i hükümlere g?re yürütmesini farz k?lm??t?r. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ “Hay?r! Rabbine and olsun ki onlar aralar?nda ç?kan anla?mazl?klarda seni hakem k?lmad?kça iman etmi? olmazlar!” [en-Nîsâ 65] ??leri ?er-i hükümlere g?re yürütmek, -?âri’nin hitab?n? anlay??lar (içtihatlar) ço?ald???, yani ?er-i hükümler ço?ald??? zaman- muayyen bir hükmün benimsenmesini gerektirir. B?ylece bu birçok hükümden tek bir muayyen hükmü benimsemek -bir i?e kalk??mak istedi?i, yani bir hükmü tatbik etmek istedi?i zaman- Müslümana vacip olur. ??te bu benimseme, i?ini -ki o, y?netimdir- yapmak istedi?i zaman halife üzerine de vacip olur.
?kincisi: Halifeye verilen biatin metni, Allah’?n kitab? ile resulünün sünneti ile amel etmek üzere biat olmas?ndan ?türü onun ?slami ?eriata ba?lanmas?n? gerektirir. Dolay?s?yla bu ikisinin d???na ç?kmas? halifeye helal olmaz. Bilakis bu ikisinin d???na itikat ederek ç?karsa kafir olur ve bu ikisinin d???na itikat etmeksizin ç?karsa âsi olur.
Uçüncüsü: Muhakkak ki halife, ?eriat? infaz etmek üzere nasbedilmi?tir. Dolay?s?yla Müslümanlara infaz etmek üzere ?eriattan ba?kas?n? almas? ona helal olmaz. Cünkü ?eriat bunu kesin bir ?ekilde nehyetmi?, hatta ?slam’dan ba?kas? ile y?netiminden ?türü bunu iman?n nefyi (bozulmas?) derecesine vard?rm??t?r ki bu, kesinli?e dair bir karinedir. Manas? ise halifenin hükümler benimsemede, yani kanunlar ç?karmada yaln?zca ?er-i hükümler ile mukayyet olmas?d?r. Zira ?slam d??? kanunlar ç?kar?p buna itikat etmi?se kafir, itikat etmemi?se âsi olur.
??te bu üç delil, bu maddedeki birinci hususun delilleridir. Maddedeki ikinci hususa gelince; halifenin benimsedi?i hükümler ve ba?land??? istinbat metodu ile mukayyet olmas?d?r. Bunun delili ise ?udur: Halifenin infaz etti?i ?er-i hüküm, ba?kas? nezdindeki de?il, kendisi nezdindeki ?er-i hükümdür. Yani herhangi bir ?er-i hüküm de?il, bilakis gere?ince i?lerini yürütmek için benimsedi?i ?er-i hükümdür. Halife bir hüküm istinbat etti?i veya bir hükmü taklit etti?i zaman, bu ?er-i hüküm, kendisi hakk?nda (nezdinde) Allah’?n hükmü olur. Müslümanlar için benimsemesinde (kanunlar ç?karmas?nda) da bu ?er-i hüküm ile mukayyet olur ve buna ayk?r? benimsemede bulunmas? helal olmaz. Cünkü buna, kendisi nezdinde Allah’?n hükmü olarak itibar edilmeyece?i gibi, hem kendisi aç?s?ndan bir ?er-i hüküm olmaz ve dolay?s?yla hem de Müslümanlar aç?s?ndan bir ?er-i hüküm olmaz. Bundan ?türü raiyye (tebaa) için verece?i emirlerde, benimsedi?i o ?er-i hüküm ile mukayyet olur ve benimsedi?i hükümlere ayk?r? bir emir vermesi helal olmaz. Cünkü vermi? oldu?u bu emre kendi nezdinde Allah’?n hükmü olarak itibar edilmez. Dolay?s?yla onun aç?s?ndan ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla Müslümanlar aç?s?ndan ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla da adeta ?er-i hükümden ba?kas?na dayanan bir emir vermi? gibi olur. Bundan dolay? benimsedi?i hükümlere ayk?r? bir emir vermesi caiz de?ildir.
Yine istinbat metodu, yap?s?na g?re ?er-i hüküm anlay???n? de?i?tirebilir. E?er halife, hükmün illetine, ?er-i nasslardan al?nd??? takdirde ?er-i illet olarak itibar edilebilece?i, dolay?s?yla maslahat?n ?er-i illet olmad??? ve mesalih-i mürselenin de ?er-i delil olmad??? g?rü?ünde ise b?yle bir g?rü?e sahip ise kendisi için istinbat metodunu belirlemi? olur. ??te o zaman, bununla mukayyet olmas? gerekir. Dolay?s?yla delili mesalih-i mürsele olan bir hükmü veya ?er-i nassdan al?nmam?? bir illete k?yasen ç?kar?lm?? bir hükmü benimsemesi sahih olmaz. Cünkü bu hükme, kendisi hakk?nda (nezdinde) ?er-i hüküm olarak itibar edilmez. Cünkü o, bu hükmün delilinin ?er-i delil oldu?u g?rü?ünde de?ildir. O halde bu hüküm, onun nazar?nda bir ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla buna halife hakk?nda (nezdinde) ?er-i hüküm olarak itibar edilmedi?i sürece, Müslümanlar hakk?nda (nezdinde) de ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla bu hükmü benimsemek, adeta ?er-i hükümden ba?kas?n? benimsemek olur ki bu, halifeye haramd?r. E?er halife, muayyen bir istinbat metoduna sahip mutlak müçtehit veya mezhep müçtehidi de?il de mukallit veya mesele müçtehidi ise benimsemesinde ya taklit etti?i müçtehide g?re ya da delile veya ?ubhet-ud delile (?üpheli delile) sahip oldu?u sürece müçtehit oldu?u meseledeki içtihad?na g?re hareket eder. Bu durumda verece?i emirleri, ancak ve sadece benimsedi?i hükümlere uygun olarak vermekle mukayyet olur.
Birincisi: Allah Subhânehu, -ister halife isterse ba?kas? olsun- her Müslümana, bütün i?lerini ?er-i hükümlere g?re yürütmesini farz k?lm??t?r. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ “Hay?r! Rabbine and olsun ki onlar aralar?nda ç?kan anla?mazl?klarda seni hakem k?lmad?kça iman etmi? olmazlar!” [en-Nîsâ 65] ??leri ?er-i hükümlere g?re yürütmek, -?âri’nin hitab?n? anlay??lar (içtihatlar) ço?ald???, yani ?er-i hükümler ço?ald??? zaman- muayyen bir hükmün benimsenmesini gerektirir. B?ylece bu birçok hükümden tek bir muayyen hükmü benimsemek -bir i?e kalk??mak istedi?i, yani bir hükmü tatbik etmek istedi?i zaman- Müslümana vacip olur. ??te bu benimseme, i?ini -ki o, y?netimdir- yapmak istedi?i zaman halife üzerine de vacip olur.
?kincisi: Halifeye verilen biatin metni, Allah’?n kitab? ile resulünün sünneti ile amel etmek üzere biat olmas?ndan ?türü onun ?slami ?eriata ba?lanmas?n? gerektirir. Dolay?s?yla bu ikisinin d???na ç?kmas? halifeye helal olmaz. Bilakis bu ikisinin d???na itikat ederek ç?karsa kafir olur ve bu ikisinin d???na itikat etmeksizin ç?karsa âsi olur.
Uçüncüsü: Muhakkak ki halife, ?eriat? infaz etmek üzere nasbedilmi?tir. Dolay?s?yla Müslümanlara infaz etmek üzere ?eriattan ba?kas?n? almas? ona helal olmaz. Cünkü ?eriat bunu kesin bir ?ekilde nehyetmi?, hatta ?slam’dan ba?kas? ile y?netiminden ?türü bunu iman?n nefyi (bozulmas?) derecesine vard?rm??t?r ki bu, kesinli?e dair bir karinedir. Manas? ise halifenin hükümler benimsemede, yani kanunlar ç?karmada yaln?zca ?er-i hükümler ile mukayyet olmas?d?r. Zira ?slam d??? kanunlar ç?kar?p buna itikat etmi?se kafir, itikat etmemi?se âsi olur.
??te bu üç delil, bu maddedeki birinci hususun delilleridir. Maddedeki ikinci hususa gelince; halifenin benimsedi?i hükümler ve ba?land??? istinbat metodu ile mukayyet olmas?d?r. Bunun delili ise ?udur: Halifenin infaz etti?i ?er-i hüküm, ba?kas? nezdindeki de?il, kendisi nezdindeki ?er-i hükümdür. Yani herhangi bir ?er-i hüküm de?il, bilakis gere?ince i?lerini yürütmek için benimsedi?i ?er-i hükümdür. Halife bir hüküm istinbat etti?i veya bir hükmü taklit etti?i zaman, bu ?er-i hüküm, kendisi hakk?nda (nezdinde) Allah’?n hükmü olur. Müslümanlar için benimsemesinde (kanunlar ç?karmas?nda) da bu ?er-i hüküm ile mukayyet olur ve buna ayk?r? benimsemede bulunmas? helal olmaz. Cünkü buna, kendisi nezdinde Allah’?n hükmü olarak itibar edilmeyece?i gibi, hem kendisi aç?s?ndan bir ?er-i hüküm olmaz ve dolay?s?yla hem de Müslümanlar aç?s?ndan bir ?er-i hüküm olmaz. Bundan ?türü raiyye (tebaa) için verece?i emirlerde, benimsedi?i o ?er-i hüküm ile mukayyet olur ve benimsedi?i hükümlere ayk?r? bir emir vermesi helal olmaz. Cünkü vermi? oldu?u bu emre kendi nezdinde Allah’?n hükmü olarak itibar edilmez. Dolay?s?yla onun aç?s?ndan ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla Müslümanlar aç?s?ndan ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla da adeta ?er-i hükümden ba?kas?na dayanan bir emir vermi? gibi olur. Bundan dolay? benimsedi?i hükümlere ayk?r? bir emir vermesi caiz de?ildir.
Yine istinbat metodu, yap?s?na g?re ?er-i hüküm anlay???n? de?i?tirebilir. E?er halife, hükmün illetine, ?er-i nasslardan al?nd??? takdirde ?er-i illet olarak itibar edilebilece?i, dolay?s?yla maslahat?n ?er-i illet olmad??? ve mesalih-i mürselenin de ?er-i delil olmad??? g?rü?ünde ise b?yle bir g?rü?e sahip ise kendisi için istinbat metodunu belirlemi? olur. ??te o zaman, bununla mukayyet olmas? gerekir. Dolay?s?yla delili mesalih-i mürsele olan bir hükmü veya ?er-i nassdan al?nmam?? bir illete k?yasen ç?kar?lm?? bir hükmü benimsemesi sahih olmaz. Cünkü bu hükme, kendisi hakk?nda (nezdinde) ?er-i hüküm olarak itibar edilmez. Cünkü o, bu hükmün delilinin ?er-i delil oldu?u g?rü?ünde de?ildir. O halde bu hüküm, onun nazar?nda bir ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla buna halife hakk?nda (nezdinde) ?er-i hüküm olarak itibar edilmedi?i sürece, Müslümanlar hakk?nda (nezdinde) de ?er-i hüküm olmaz. Dolay?s?yla bu hükmü benimsemek, adeta ?er-i hükümden ba?kas?n? benimsemek olur ki bu, halifeye haramd?r. E?er halife, muayyen bir istinbat metoduna sahip mutlak müçtehit veya mezhep müçtehidi de?il de mukallit veya mesele müçtehidi ise benimsemesinde ya taklit etti?i müçtehide g?re ya da delile veya ?ubhet-ud delile (?üpheli delile) sahip oldu?u sürece müçtehit oldu?u meseledeki içtihad?na g?re hareket eder. Bu durumda verece?i emirleri, ancak ve sadece benimsedi?i hükümlere uygun olarak vermekle mukayyet olur.