Hilafetin kendisine inikad olmas? için halifede yedi ?art bulunmal?d?r. Bunlar: Erkek, Müslüman, hür ve bali? olmas?; âkil, adil ve kifayet ehlinden kadir biri olmas?d?r.
Madde 31
Evidence
Mademki hilafet y?netimdendir (velâyet-i emirdir), dahas? o velâyet-i uzmad?r o halde (19.) maddenin metni, yani halife hakk?nda belirtilen yedi ?art?n bulunmas? vacibiyeti burada da geçerlidir:
Halifenin erkek olmas? ?art?na gelince; bunun delilli, Resul Aleyhi’s Salâtu ve’s Selam’a Fars halk?n?n, Kisrâ’n?n k?z?n? kendilerine kraliçe yapt?klar? haberi ula??nca ??yle buyurdu: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً “Emirlerini (y?netimlerini) bir kad?na tevdi eden bir toplum asla iflah olmayacakt?r.” [el-Buhari, Ebî Bekre kanal?yla rivayet etti] Dolay?s?yla bu hadis, kad?n?n hilafete getirilmesini kesin olarak nehyetmektedir. Cünkü [لن] tabiri, ebediyen/asla anlam?nda ifade edilir ve bu iflah?n nefyine dair bir mübala?a oldu?u gibi zem de içermektedir. Dolay?s?yla halifenin kad?n olmas?n?n terkinin talep edilmesi kesin bir taleptir. Bundan dolay? halifenin erkek olmas? ?art? ko?ulmu?tur.
Müslüman olmas? ?art?na gelince; Allahuteala’n?n ?u kavlinden dolay?d?r: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً “Muhakkak ki Allah, kafirler için müminler aleyhine asla bir yol (sulta) k?lmayacakt?r!” [en-Nîsâ 141] Ayn? ?ekilde bu ayette de kesin nehiy vard?r. Cünkü [لن] tabiri, ebediyen/asla olarak ifade edilmekte olup o, talep manas?na gelen bir haberdir. Mademki Allah, kafirler için müminler aleyhine bir yol bulunmas?n? haram k?lm??t?r, o halde Müslümanlar?n bir kafiri üzerlerine y?netici k?lmalar? da haram k?l?nm??t?r. Zira y?netim, Müslümanlar üzerindeki en büyük yoldur. Ayr?ca halife, veliyy-ul emirdir ve Allahutela, veliyy-ul emrin Müslüman olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنْكُمْ “Allah’a itaat edin! Resul’e itaat edin ve sizden olan ulî’l emire de!” [en-Nîsâ 59] Ve ??yle buyurmu?tur:وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوْ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الأَمْرِ مِنْهُمْ “Onlara güvenlik veya korkuya dair bir haber geldi?i zaman hemen onu yay?verirler. Halbuki onu Resul’e veya kendilerinden olan ulî’l emire g?türmü? olsalard?.” [en-Nisâ 83] Kuran’da emir sahipleri kelimesi ancak Müslümanlardan olmas?na y?nelik bir ifade e?li?inde varit olmu?tur. Bu ise veliyy-ul emrin Müslüman olmas?n?n ?art ko?uldu?una delalet etmektedir. Mademki veliyy-ul emir ve emir sahiplerini atayan bizzat halifedir o halde onun Müslüman olmas? ?art ko?ulur.
Hür olmas? ?art?na gelince; çünkü k?le efendisinin mülküdür. Dolay?s?yla kendisinin tasarrufuna sahip de?ildir. Ba?kas?n?n tasarrufuna ise evla bab?ndan sahip olamaz ve dolay?s?yla insanlar üzerinde velâyet sahibi olamaz.
Bali? olmas? ?art?na gelince; Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in ?u kavlinden dolay?d?r: رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنْ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنْ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبَرَ وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r: Uyan?ncaya kadar uyuyandan, büyüyünceye kadar çocuktan, ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden.” Ba?ka bir rivayette ise ??yle geçmi?tir: وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” [?bn-u Mâce ve el-Hâkim, Ai?e [RadiyAllahu Anha] kanal?yla tahric ettiler/Laf?z ?bn-u Mâce’ye ait] Et-Tirmizi ve ?bn-u Hazîme, bu hadisin bir benzerini Ali [RadiyAllahu Anh] kanal?yla tahric ettiler.
Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla halife olmas? da sahih olmaz. Zira Ebî Hurayra’dan Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?u rivayet edildi: تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ رَأْسِ السَّبْعِينَ وَإِمَارَةِ الصِّبْيَانِ “Yetmi?in ba??ndan ve sabilerin emirli?inden Allah’a s???n?n?z.” [Ahmed, Ebî Hurayra kanal?yla rivayet etti] Bu hadiste halifenin sabi olmas?n?n sahih olmayaca??na dair delil vard?r. Yine Ebî Akîl Zuhra ?bn-u Ma’bed’den, o da Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i g?ren ve annesi Zeyneb Bint-u Humeyd ile birlikte giden (ve o zaman henüz küçük olan) dedesinden Abdullah ?bn-u Hi?am’dan annesinin Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ??yle dedi?ini nakletti: [يا رسول الله بايعه] “Yâ Resulullah, onun (Abdullah’?n) biatini al!” Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] [هو صغير] “O küçüktür” dedi, ba??n? ok?ad? ve ona dua etti. [el-Buhari rivayet etti] Sabinin biati caiz olmad???na g?re ona biat verilmesinin caiz olmamas? evla bab?ndand?r.
Akil olmas? ?art?na gelince; yukar?da içerisinde [والمبتلى حتى يبرأ] “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” ve ba?ka bir rivayette [والمجنون حتى يفيق] “akl? ba??na gelinceye kadar deliden” ifadelerinin geçti?i رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r…” hadisinden dolay?d?r. Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla insanlar?n i?lerinde tasarrufta bulunan halife olmas? da sahih olmaz.
Adil olmas? ?art?na gelince; çünkü Allahuteala, ?ahidin adil olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ “?çinizden iki adalet sahibini ?ahit tutun.” [et-Talak 2] Halife ise ?ahitten daha üst bir konumda oldu?u için, evla bab?ndan adil olmas? zorunludur. Cünkü ?ahit için adalet ?art ko?uldu?una g?re, halife için ?art ko?ulmas? evla bab?ndand?r.
Kifayet ehlinden olup kâdir olmas? ?art?na gelince; çünkü bu, biatin gerekliklerindendir. Zira aciz olan bir kimse, tebaan?n i?lerini üzerlerine biatin edildi?i kitap ve sünnet ile kaim olmaya muktedir olamaz.
?unlar bunun delillerindendir:
1. Muslim, Ebî Zerr [RadiyAllahu Anh] kanal?yla ??yle dedi?ini rivayet etti:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا تَسْتَعْمِلُنِي؟ قَالَ: فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى مَنْكِبِي ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ، إِنَّكَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّهَا أَمَانَةُ، وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا بِحَقِّهَا وَأَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ فِيهَا “Dedim ki: “Ey Allah’?n Resulü! Beni âmil olarak tayin etmez misin?” Bu s?züm üzerine, elini omzuma vurdu ve sonra dedi ki: “Ey Ebâ Zerr! Sen zay?fs?n, amillik ise bir emanettir. (Hakk?n? veremedi?in taktirde) k?yamet günü rüsvayl?k ve pi?manl?kt?r. Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
Dolay?s?yla bu hadis, âmilli?in hakk?yla al?nmas?na ve gere?ince eda edilmesine, yani ona ehil olunmas?na dair durumu aç?klamaktad?r. Karine ise kesinlik ifade eder. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ehil olmad??? halde âmilli?i alan kimse hakk?nda ??yle demi?tir: وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا ... “Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
2. El-Buhari, Ebî Hurayra [RadiyAllahu Anh] kanal?yla Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etti: إِذَا ضُيِّعَتِ الأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ. قَالَ: كَيْفَ إِضَاعَتُهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: إِذَا أُسْنِدَ الأَمْرُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ “Emanet heba edildi?inde k?yameti bekle. (Ebî Hurayra) dedi ki: “Emanetin heba edilmesi nas?l olur ey Allah’?n Resulü!” Dedi ki: “?? (y?netim) ehil olmayana tevdi edildi?inde k?yameti bekle.”
Ayn? ?ekilde bu hadis, velâyetin ehil olmayan kimseye b?rak?lmas?na dair kesin nehyi ifade etmektedir. Kesin karine ?udur ki bu, ehil olmayan kimsenin y?netime getirilmesinin haraml?l???n?n büyüklü?üne delalet etmek üzere emaneti heba etmek ve k?yamet saatinin alametlerindendir demektir.
“Kifayetin” nas?l belirlenece?ine gelince; bu, menat?n tahkikini gerektirir. Cünkü menat, bedensel veya fikirsel bir hastal?k veya benzerleriyle alakal? olabilir. Bunun içindir ki kifayetin belirlenmesi Mezâlim Mahkemesine terk edilir. Zira hilafete aday olanlar?n inikad ?artlar?na sahip olup olmad???n? belirleyecek olan odur.
Halifenin erkek olmas? ?art?na gelince; bunun delilli, Resul Aleyhi’s Salâtu ve’s Selam’a Fars halk?n?n, Kisrâ’n?n k?z?n? kendilerine kraliçe yapt?klar? haberi ula??nca ??yle buyurdu: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً “Emirlerini (y?netimlerini) bir kad?na tevdi eden bir toplum asla iflah olmayacakt?r.” [el-Buhari, Ebî Bekre kanal?yla rivayet etti] Dolay?s?yla bu hadis, kad?n?n hilafete getirilmesini kesin olarak nehyetmektedir. Cünkü [لن] tabiri, ebediyen/asla anlam?nda ifade edilir ve bu iflah?n nefyine dair bir mübala?a oldu?u gibi zem de içermektedir. Dolay?s?yla halifenin kad?n olmas?n?n terkinin talep edilmesi kesin bir taleptir. Bundan dolay? halifenin erkek olmas? ?art? ko?ulmu?tur.
Müslüman olmas? ?art?na gelince; Allahuteala’n?n ?u kavlinden dolay?d?r: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً “Muhakkak ki Allah, kafirler için müminler aleyhine asla bir yol (sulta) k?lmayacakt?r!” [en-Nîsâ 141] Ayn? ?ekilde bu ayette de kesin nehiy vard?r. Cünkü [لن] tabiri, ebediyen/asla olarak ifade edilmekte olup o, talep manas?na gelen bir haberdir. Mademki Allah, kafirler için müminler aleyhine bir yol bulunmas?n? haram k?lm??t?r, o halde Müslümanlar?n bir kafiri üzerlerine y?netici k?lmalar? da haram k?l?nm??t?r. Zira y?netim, Müslümanlar üzerindeki en büyük yoldur. Ayr?ca halife, veliyy-ul emirdir ve Allahutela, veliyy-ul emrin Müslüman olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنْكُمْ “Allah’a itaat edin! Resul’e itaat edin ve sizden olan ulî’l emire de!” [en-Nîsâ 59] Ve ??yle buyurmu?tur:وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوْ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الأَمْرِ مِنْهُمْ “Onlara güvenlik veya korkuya dair bir haber geldi?i zaman hemen onu yay?verirler. Halbuki onu Resul’e veya kendilerinden olan ulî’l emire g?türmü? olsalard?.” [en-Nisâ 83] Kuran’da emir sahipleri kelimesi ancak Müslümanlardan olmas?na y?nelik bir ifade e?li?inde varit olmu?tur. Bu ise veliyy-ul emrin Müslüman olmas?n?n ?art ko?uldu?una delalet etmektedir. Mademki veliyy-ul emir ve emir sahiplerini atayan bizzat halifedir o halde onun Müslüman olmas? ?art ko?ulur.
Hür olmas? ?art?na gelince; çünkü k?le efendisinin mülküdür. Dolay?s?yla kendisinin tasarrufuna sahip de?ildir. Ba?kas?n?n tasarrufuna ise evla bab?ndan sahip olamaz ve dolay?s?yla insanlar üzerinde velâyet sahibi olamaz.
Bali? olmas? ?art?na gelince; Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in ?u kavlinden dolay?d?r: رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنْ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنْ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبَرَ وَعَنْ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يُفِيقَ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r: Uyan?ncaya kadar uyuyandan, büyüyünceye kadar çocuktan, ak?llan?ncaya veya akl? ba??na gelinceye kadar deliden.” Ba?ka bir rivayette ise ??yle geçmi?tir: وَعَنْ الْمُبْتَلَى حَتَّى يَبْرَأَ “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” [?bn-u Mâce ve el-Hâkim, Ai?e [RadiyAllahu Anha] kanal?yla tahric ettiler/Laf?z ?bn-u Mâce’ye ait] Et-Tirmizi ve ?bn-u Hazîme, bu hadisin bir benzerini Ali [RadiyAllahu Anh] kanal?yla tahric ettiler.
Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla halife olmas? da sahih olmaz. Zira Ebî Hurayra’dan Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?u rivayet edildi: تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ رَأْسِ السَّبْعِينَ وَإِمَارَةِ الصِّبْيَانِ “Yetmi?in ba??ndan ve sabilerin emirli?inden Allah’a s???n?n?z.” [Ahmed, Ebî Hurayra kanal?yla rivayet etti] Bu hadiste halifenin sabi olmas?n?n sahih olmayaca??na dair delil vard?r. Yine Ebî Akîl Zuhra ?bn-u Ma’bed’den, o da Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’i g?ren ve annesi Zeyneb Bint-u Humeyd ile birlikte giden (ve o zaman henüz küçük olan) dedesinden Abdullah ?bn-u Hi?am’dan annesinin Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ??yle dedi?ini nakletti: [يا رسول الله بايعه] “Yâ Resulullah, onun (Abdullah’?n) biatini al!” Nebi [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] [هو صغير] “O küçüktür” dedi, ba??n? ok?ad? ve ona dua etti. [el-Buhari rivayet etti] Sabinin biati caiz olmad???na g?re ona biat verilmesinin caiz olmamas? evla bab?ndand?r.
Akil olmas? ?art?na gelince; yukar?da içerisinde [والمبتلى حتى يبرأ] “akl? ba??na gelinceye kadar akl? gidenden” ve ba?ka bir rivayette [والمجنون حتى يفيق] “akl? ba??na gelinceye kadar deliden” ifadelerinin geçti?i رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ “Kalem (sorumluluk) ?u üç ki?iden kald?r?lm??t?r…” hadisinden dolay?d?r. Uzerinden kalemin (sorumlulu?un) kald?r?ld??? kimsenin i?inde tasarruf sahibi olmas? sahih olmaz. Dolay?s?yla insanlar?n i?lerinde tasarrufta bulunan halife olmas? da sahih olmaz.
Adil olmas? ?art?na gelince; çünkü Allahuteala, ?ahidin adil olmas?n? ?art ko?mu?tur. Allahuteala ??yle buyurmu?tur: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ “?çinizden iki adalet sahibini ?ahit tutun.” [et-Talak 2] Halife ise ?ahitten daha üst bir konumda oldu?u için, evla bab?ndan adil olmas? zorunludur. Cünkü ?ahit için adalet ?art ko?uldu?una g?re, halife için ?art ko?ulmas? evla bab?ndand?r.
Kifayet ehlinden olup kâdir olmas? ?art?na gelince; çünkü bu, biatin gerekliklerindendir. Zira aciz olan bir kimse, tebaan?n i?lerini üzerlerine biatin edildi?i kitap ve sünnet ile kaim olmaya muktedir olamaz.
?unlar bunun delillerindendir:
1. Muslim, Ebî Zerr [RadiyAllahu Anh] kanal?yla ??yle dedi?ini rivayet etti:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا تَسْتَعْمِلُنِي؟ قَالَ: فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى مَنْكِبِي ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ، إِنَّكَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّهَا أَمَانَةُ، وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا بِحَقِّهَا وَأَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ فِيهَا “Dedim ki: “Ey Allah’?n Resulü! Beni âmil olarak tayin etmez misin?” Bu s?züm üzerine, elini omzuma vurdu ve sonra dedi ki: “Ey Ebâ Zerr! Sen zay?fs?n, amillik ise bir emanettir. (Hakk?n? veremedi?in taktirde) k?yamet günü rüsvayl?k ve pi?manl?kt?r. Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
Dolay?s?yla bu hadis, âmilli?in hakk?yla al?nmas?na ve gere?ince eda edilmesine, yani ona ehil olunmas?na dair durumu aç?klamaktad?r. Karine ise kesinlik ifade eder. Cünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], ehil olmad??? halde âmilli?i alan kimse hakk?nda ??yle demi?tir: وَإِنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَهَا ... “Ancak kim onu hak ederek al?r ve onun sebebiyle üzerine dü?en vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç.”
2. El-Buhari, Ebî Hurayra [RadiyAllahu Anh] kanal?yla Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ??yle buyurdu?unu rivayet etti: إِذَا ضُيِّعَتِ الأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ. قَالَ: كَيْفَ إِضَاعَتُهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: إِذَا أُسْنِدَ الأَمْرُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ “Emanet heba edildi?inde k?yameti bekle. (Ebî Hurayra) dedi ki: “Emanetin heba edilmesi nas?l olur ey Allah’?n Resulü!” Dedi ki: “?? (y?netim) ehil olmayana tevdi edildi?inde k?yameti bekle.”
Ayn? ?ekilde bu hadis, velâyetin ehil olmayan kimseye b?rak?lmas?na dair kesin nehyi ifade etmektedir. Kesin karine ?udur ki bu, ehil olmayan kimsenin y?netime getirilmesinin haraml?l???n?n büyüklü?üne delalet etmek üzere emaneti heba etmek ve k?yamet saatinin alametlerindendir demektir.
“Kifayetin” nas?l belirlenece?ine gelince; bu, menat?n tahkikini gerektirir. Cünkü menat, bedensel veya fikirsel bir hastal?k veya benzerleriyle alakal? olabilir. Bunun içindir ki kifayetin belirlenmesi Mezâlim Mahkemesine terk edilir. Zira hilafete aday olanlar?n inikad ?artlar?na sahip olup olmad???n? belirleyecek olan odur.