Halife, belirli ?er’i hükümleri benimseyip anayasa ve kanunlar haline getirir. O, herhangi bir ?er’i hükmü benimsedi?inde bu hüküm gere?ince amel edilmesi vacip olan yegane ba?lay?c? ?er’i bir hüküm olur. Bu takdirde o ?er’i hüküm, yürürlü?e giren bir kanun haline gelir ki bu kanuna aç?ktan ve gizliden itaat etmek, devletin yönetimi alt?ndaki her bireye vacip olur.
Madde 3
Evidence
Bu maddenin delili; sahabenin icmâs?d?r. Zira halifenin muayyen ?er’i hükümler benimsemeye hakk? oldu?u üzerinde sahabe icmâ? has?l oldu?u gibi halifenin benimsedi?i hükümlerle amel etmenin vacip oldu?u üzerinde de sahabe icmâ? has?l olmu?tur. Dolay?s?yla herhangi bir müçtehidin istinbat etti?i ?er’i hükümler olsa dahi Müslüman?n halifenin benimsedi?i hükümlerin d???nda ba?ka hükümlerle amel etmesi caiz de?ildir. Cünkü bütün Müslümanlar hakk?nda Allah’?n hükmü, halifenin benimsedi?i hüküm olmu?tur. Nitekim ra?idi halifeler, bunu takip ederek muayyen hükümler benimsemi?ler ve onlarla amel edilmesini emretmi?lerdir. Dolay?s?yla bütün sahabeler de dahil Müslümanlar, bunlarla amel eder ve kendi içtihatlar?n? terk ederlerdi. Nitekim Ebû Bekir, üç talak?n tek talak say?lmas?n? ve ?slam’da ?nceli?e veya ba?ka bir ?eye bakmaks?z?n mal?n Müslümanlara e?it olarak da??t?lmas?n? benimsemi? ve Müslümanlar da bu hususta ona uymu?lar, kâd?lar ve valiler buna g?re hareket etmi?lerdir. ?mer gelince bu iki hususta Ebû Bekir’in g?rü?ünün hilaf?na bir g?rü? benimseyerek ayn? andaki üç talak?n üç talak say?lmas?n? zorunlu k?lm?? ve mal? ?slam’da ?nceli?e ve ihtiyaca binaen e?itlik yerine üstünlü?e g?re da??tm??t?r. Müslümanlar da bu hususta ona uymu?lar, kâd?lar ile valiler bununla hükmetmi?lerdir. Ayr?ca ?mer, sava?ta ganimet olarak ele geçirilen arazilerin sava?ç?lara de?il ganimet olarak Beyt-ul Mâl’e ait k?l?nmas?n?, sahiplerinin elinde kalmas?n?, sava?ç?lara ve Müslümanlara taksim edilmemesini benimsemi?tir. Valiler ve kâd?lar da bu hususta ona uymu?lar ve benimsedi?i hükme g?re hareket etmi?lerdir. Hakeza ra?idi halifelerin hepsi, benimsemeye ve insanlar? kendi içtihatlar?n? ve kendisiyle amel ettikleri hükümleri terk edip halifenin benimsediklerine ba?lanmaya icbar etmeye g?re hareket etmi?lerdir. Dolay?s?yla birincisi benimseme ve ikincisi halifenin benimsedikleri ile amel etmenin vacibiyeti olmak üzere bu iki husus üzerinde icmâ has?l olmu?tur: Bu icmâdan da ?u me?hur ?er’i kaideler ç?kar?lm??t?r: [للسلطان أن يحدث من الأقضية بقدر ما يحدث من مشكلات] “Sultan?n ortaya ç?kan sorunlar miktar?nca kadâda bulunma hakk? vard?r.” [أمر الإمام يرفع الخلاف] “?mam?n emri ihtilaflar? ortadan kald?r?r.” [أمر الإمام نافذ] “?mam?n emri nafizdir.”
Benimsemede aslolan tek bir mesele hakk?nda g?rü?lerin ihtilaf etmesidir. Dolay?s?yla bu meselede ?er’i hükme g?re amel etmek için onun hakk?nda muayyen bir g?rü?ü benimsemek kaç?n?lmazd?r. Cünkü ?er’i hükümler -ki bunlar kullar?n fillerine ili?kin ?âri’nin hitab?d?r- Kuran ve sünnette gelmi? olup bunlardan ço?u Arap diline ve ?eriata g?re birçok mana ta??maktad?r. Bunun içindir ki insanlar?n bunlar? anlamada ihtilaf etmeleri ve bu anlay??taki ihtilaf?n murat edilen manada ihtilaf ve farkl?l?k boyutuna ula?mas? kaç?n?lmaz do?al bir durumdur. Bundan dolay? farkl? ve ihtilafl? anlay??lar?n olmas? kaç?n?lmazd?r. Bunun içindir ki tek bir mesele hakk?nda farkl? ve ihtilafl? g?rü?ler olabilir. Mesela el-Buhari’nin ?bn-u ?mer kanal?yla tahric etti?i hadiste Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] Ahzap Gazvesi’nde, [لاَ يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلاَّ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ] “Beni Kurayza’ya varmad?kça hiç kimse ikindi salâh?n? k?lmas?n” buyurunca baz? ki?iler, onun bununla acele edilmesini kastetti?ini anlayarak salâh? yolda k?larlarken di?er bir k?s?m ise onun bununla lafz?n zahirini kastetti?ini anlayarak Beni Kurayza’ya ula??p ikindi salâh?n? orada k?l?ncaya kadar salâh? tehir etmi?lerdir. Bu durum Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ula??nca her iki gurubun anlay???n? da ikrar etmi?tir. Bunun gibi pek çok ayet ve hadis vard?r. Dolay?s?yla tek bir meselede g?rü?lerin ihtilaf etmesi Müslüman?n bunlardan bir g?rü?ü almas?n? zorunlu k?lar. Cünkü bunlar?n hepsi de birer ?er’i hükümdür ve tek bir meselede bir ki?i hakk?nda Allah’?n birden çok hükmü olmaz. Bunun içindir ki al?nmas? amac?yla bunlardan tek bir hükmün belirlenmesi kaç?n?lmazd?r. Bundan dolay? Müslüman?n bir amel i?leyece?i zaman ?er’i hükmü benimsemesi elzem bir husus olup bundan hiçbir ?ekilde kaç?? yoktur. Zira ameli i?lemeye ba?lamas? Müslüman?n onu ?er’i hükme g?re seyrettirmesini vacip k?lar. ?ster farz ister mendup ister haram ister mekruh isterse mübah olsun s?rf ?er’i hükme g?re amel edilmesi vacibiyeti muayyen bir hükmü benimsemeyi zorunlu k?lar. Bundan dolay? ister müçtehit ister mukallit ister halife isterse ba?ka birisi olsun hükümleri amel etmek amac?yla ald???nda her Müslüman?n muayyen ?er’i bir hükmü benimsemesi vaciptir.
Halifeye gelince; insanlar?n i?lerini gere?ince güdece?i muayyen hükümler benimsemesi kaç?n?lmazd?r. Dolay?s?yla gerek zekat, vergi, haraç ve harici ili?kiler gibi Müslümanlar?n tamam? için genel olan y?netim ve sulta i?leri hakk?nda gerekse devletin ve y?netimin birli?i ile ilgili her hususta muayyen hükümler benimsemesi kaç?n?lmazd?r. Ancak hükümleri benimsemesine bak?l?r; e?er halife, insanlar?n i?lerini ?slami ?er’i hükümlere g?re gütmenin gerektirdi?i bir i?i bu i? hakk?nda muayyen bir hüküm benimsemeden yapam?yorsa bu durumda [ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب] “Kendisi olmad?kça vacibin tamamlanmayaca?? husus da vaciptir” ?er’i kaidesi gere?i benimseme yapmas? halifeye vacip olur. Mesela muahedeler gibi. Fakat halife, herhangi bir hususta insanlar?n i?lerini muayyen bir hüküm benimsemeden ?slami ?eriat?n hükümlerinin gereklili?ine g?re güdebiliyorsa bu durumda benimseme yapmas? vacip de?il caiz olur. Mesela ?ahitlerin say?s? gibi. Zira benimseme yapmas? da caizdir yapmamas? da caizdir. Zira benimsemenin asl? mübaht?r vacip de?ildir. Cünkü sahabe [RadiyAllahu Anhum], imam?n benimseme yapmaya hakk? olmas? üzerinde icmâ edip benimseme yapmas?n?n gereklili?i üzerinde icmâ etmemi?leridir. Buna g?re mübah olmas? bak?m?ndan benimseme, vacip hale d?nü?mez. Ancak güdülmesi vacip olan i?ler ancak benimseme yapmakla gerçekle?iyorsa bu durumda vacip yerine getirilinceye kadar vacip olur.
Benimsemede aslolan tek bir mesele hakk?nda g?rü?lerin ihtilaf etmesidir. Dolay?s?yla bu meselede ?er’i hükme g?re amel etmek için onun hakk?nda muayyen bir g?rü?ü benimsemek kaç?n?lmazd?r. Cünkü ?er’i hükümler -ki bunlar kullar?n fillerine ili?kin ?âri’nin hitab?d?r- Kuran ve sünnette gelmi? olup bunlardan ço?u Arap diline ve ?eriata g?re birçok mana ta??maktad?r. Bunun içindir ki insanlar?n bunlar? anlamada ihtilaf etmeleri ve bu anlay??taki ihtilaf?n murat edilen manada ihtilaf ve farkl?l?k boyutuna ula?mas? kaç?n?lmaz do?al bir durumdur. Bundan dolay? farkl? ve ihtilafl? anlay??lar?n olmas? kaç?n?lmazd?r. Bunun içindir ki tek bir mesele hakk?nda farkl? ve ihtilafl? g?rü?ler olabilir. Mesela el-Buhari’nin ?bn-u ?mer kanal?yla tahric etti?i hadiste Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] Ahzap Gazvesi’nde, [لاَ يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلاَّ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ] “Beni Kurayza’ya varmad?kça hiç kimse ikindi salâh?n? k?lmas?n” buyurunca baz? ki?iler, onun bununla acele edilmesini kastetti?ini anlayarak salâh? yolda k?larlarken di?er bir k?s?m ise onun bununla lafz?n zahirini kastetti?ini anlayarak Beni Kurayza’ya ula??p ikindi salâh?n? orada k?l?ncaya kadar salâh? tehir etmi?lerdir. Bu durum Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’e ula??nca her iki gurubun anlay???n? da ikrar etmi?tir. Bunun gibi pek çok ayet ve hadis vard?r. Dolay?s?yla tek bir meselede g?rü?lerin ihtilaf etmesi Müslüman?n bunlardan bir g?rü?ü almas?n? zorunlu k?lar. Cünkü bunlar?n hepsi de birer ?er’i hükümdür ve tek bir meselede bir ki?i hakk?nda Allah’?n birden çok hükmü olmaz. Bunun içindir ki al?nmas? amac?yla bunlardan tek bir hükmün belirlenmesi kaç?n?lmazd?r. Bundan dolay? Müslüman?n bir amel i?leyece?i zaman ?er’i hükmü benimsemesi elzem bir husus olup bundan hiçbir ?ekilde kaç?? yoktur. Zira ameli i?lemeye ba?lamas? Müslüman?n onu ?er’i hükme g?re seyrettirmesini vacip k?lar. ?ster farz ister mendup ister haram ister mekruh isterse mübah olsun s?rf ?er’i hükme g?re amel edilmesi vacibiyeti muayyen bir hükmü benimsemeyi zorunlu k?lar. Bundan dolay? ister müçtehit ister mukallit ister halife isterse ba?ka birisi olsun hükümleri amel etmek amac?yla ald???nda her Müslüman?n muayyen ?er’i bir hükmü benimsemesi vaciptir.
Halifeye gelince; insanlar?n i?lerini gere?ince güdece?i muayyen hükümler benimsemesi kaç?n?lmazd?r. Dolay?s?yla gerek zekat, vergi, haraç ve harici ili?kiler gibi Müslümanlar?n tamam? için genel olan y?netim ve sulta i?leri hakk?nda gerekse devletin ve y?netimin birli?i ile ilgili her hususta muayyen hükümler benimsemesi kaç?n?lmazd?r. Ancak hükümleri benimsemesine bak?l?r; e?er halife, insanlar?n i?lerini ?slami ?er’i hükümlere g?re gütmenin gerektirdi?i bir i?i bu i? hakk?nda muayyen bir hüküm benimsemeden yapam?yorsa bu durumda [ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب] “Kendisi olmad?kça vacibin tamamlanmayaca?? husus da vaciptir” ?er’i kaidesi gere?i benimseme yapmas? halifeye vacip olur. Mesela muahedeler gibi. Fakat halife, herhangi bir hususta insanlar?n i?lerini muayyen bir hüküm benimsemeden ?slami ?eriat?n hükümlerinin gereklili?ine g?re güdebiliyorsa bu durumda benimseme yapmas? vacip de?il caiz olur. Mesela ?ahitlerin say?s? gibi. Zira benimseme yapmas? da caizdir yapmamas? da caizdir. Zira benimsemenin asl? mübaht?r vacip de?ildir. Cünkü sahabe [RadiyAllahu Anhum], imam?n benimseme yapmaya hakk? olmas? üzerinde icmâ edip benimseme yapmas?n?n gereklili?i üzerinde icmâ etmemi?leridir. Buna g?re mübah olmas? bak?m?ndan benimseme, vacip hale d?nü?mez. Ancak güdülmesi vacip olan i?ler ancak benimseme yapmakla gerçekle?iyorsa bu durumda vacip yerine getirilinceye kadar vacip olur.